In Afrika moet de focus liggen op compostering en bemesting, niet op irrigatie

Door:  Martien Hoogland  

Foto's: Sven Torfinn  

Het pad van irrigatie in Afrika is geplaveid met mislukkingen, betoogt publicist Martien Hoogland. De groene revolutie moet er van 'natuurlijke regeneratie' komen. 

In de delta van de rivier de Senegal ontwaart Carlijne Vos een revival van de Afrikaanse landbouw. Hoopvol beschrijft ze hoe vrachtwagens vol rijst naar de hoofdstad Dakar vertrekken, afkomstig van moderne rijstbedrijven. Toch lijkt de door president Mackey Sall geplande nationale zelfvoorziening voor het jaar 2020 een onmogelijke opgave. Het pad van irrigatie in Senegal is namelijk geplaveid met mislukkingen, en dat geldt voor heel Afrika. De overheden hebben klakkeloos het Aziatische voorbeeld overgenomen, zonder het belang van de Afrikaanse boer voorop te stellen.

Dat de delta van de Senegal vrachten vol rijst levert, is niet opzienbarend. Het is een nat en vlak gebied, waar de overheid grote kavels heeft verhuurd aan moderne boeren. Deze omstandigheden zijn echter afwezig langs de overige delen van de Senegal. Daar verkeert de irrigatie zelfs al decennia lang in een diepe crisis.

Kolonialisme

Die crisis begon in de Franse koloniale periode. Toen ging Senegal pinda’s leveren voor de olieperserijen in Marseille. Arbeid op de pindavelden werd geleverd door jonge mannen die tot dan toe de irrigatiekanalen in het middengebied van de Senegal onderhielden. Door hun afwezigheid raakten deze werken in verval. Om toch in de rijstbehoefte te voorzien, begonnen de Fransen na de Tweede Wereldoorlog rijst uit Azië importeren.

Daar kwam nog eens bovenop dat tijdens de Saheldroogte in de jaren zeventig de rijstteelt langs de rivier Senegal in een crisis van Bijbelse proporties geraakte. Pogingen van de overheid om de vroegere dorpsirrigatie nieuw leven in te blazen mislukten omdat jonge boeren al vertrokken waren naar de hoofdstad Dakar. Senegal moest het grootste deel van haar rijstbehoefte importeren.

Vanaf 1982 volgde de doodsteek voor de voedselteelt langs de Senegal met de aanleg van de Manatali Dam die Senegal en Mali van hydro-energie voorziet. Daardoor overstroomden de oevers van de Senegal niet meer en raakten de boeren verstoken van het vruchtbare slib dat cruciaal is voor de voedselteelt.

Tot nu toe worden in de Afrikaanse landbouw verkeerde prioriteiten gesteld

Ook in Afrikaanse landen die weinig rijst importeren blijkt irrigatie geen succes. Dit geldt voor het grootste irrigatiegebied in Afrika, namelijk de Office du Niger gelegen in Mali. Deze Franse kolonie leverde geen exportgewassen, waardoor import van rijst onbetaalbaar was. Daarom begonnen Franse ingenieurs in de jaren twintig met een ambitieus irrigatieproject in een gebied langs de Niger waar tot dan toe de nomaden hun vee lieten drenken. Boeren kwamen van elders en waren slechts betaalde arbeiders in dienst van het project. Tijdens de onafhankelijkheid van Mali in 1960 bedroegen opbrengsten soms niet meer dan een magere duizend rijst kilo per hectare. De overheid bleef enorme bedragen investeren, waardoor Mali weliswaar in eigen rijstbehoefte kan voorzien, maar het bureaucratisch karakter van de Office bleef bestaan.

Ook de Stichting Nederlandse Vrijwilligers (SNV) slaagde er vanaf 1980 niet in om echte boerencoöperaties op te richten die de landbouw naar eigen inzicht inrichten en financieren. Tekenend is dat Mali de afgelopen jaren land langs de Niger in handen geeft van multinationals. Het geloof in een rendabele boerenproductie lijkt verloren.

Tot nu toe worden in de Afrikaanse landbouw verkeerde prioriteiten gesteld inzake het waterbeleid. Het continent heeft te maken met een verdroging van de bodem maar haar boeren zijn te arm en ongeorganiseerd om zelf investeringen te doen in dammen en kanalen.

Passender is om de absorptie van water te vergroten door het land te composteren en bemesten. Dit is te bereiken door het selectief beschermen van inheemse boomsoorten. Die leveren organisch materiaal voor compost. De bomen fungeren ook als veevoer, wat uiteindelijk mest wordt. Deze zogenaamde 'natuurlijke regeneratie' blijkt de Afrikaanse variant van de groene revolutie. Wel moet deze natuurlijke bemesting aangevuld te worden met kunstmest omdat bomen alleen onvoldoende organisch materiaal leveren.

Martien Hoogland is publicist. In het verleden werkte hij voor Both Ends, een organisatie die zich specialiseert in duurzaamheid en sociale gelijkheid in ontwikkelingslanden.