Hap rijst wordt straks een slappe hap door toename van CO2 in atmosfeer

Door:  Cor Speksnijder  

Foto's: Sven Torfinn  

De voedingswaarde van rijst, een belangrijke voedingsbron voor ruim 2 miljard mensen in de wereld, zal in de loop van deze eeuw minder worden door het toenemen van de concentraties CO2 in de atmosfeer. Dat kan nadelige gevolgen hebben voor de gezondheid van degenen die voor hun voeding afhankelijk zijn van dit gewas, schrijven onderzoekers in Science Advances.

Als voedsel, waarvan mensen afhankelijk zijn, onvoldoende voedingswaarde heeft, kan dit leiden tot ondervoeding. Het gaat dan niet om de hoeveelheid eten die iemand binnenkrijgt, maar om de kwaliteit ervan. Tekorten aan essentiële voedingsstoffen als vitaminen, eiwitten en mineralen kunnen leiden tot verminderde groei, verminderde cognitieve ontwikkeling en verminderde weerstand tegen ziekten.

Van naar schatting 600 miljoen mensen, voornamelijk in Zuidoost-Azië, bestaat het dagelijks menu voor minstens de helft uit rijst. Ze wonen vooral in arme en opkomende landen als Bangladesh, Cambodja, Indonesië, Myanmar, Laos en Vietnam. In rijke landen is de afhankelijkheid van rijst de afgelopen decennia aanzienlijk afgenomen. In de jaren vijftig haalden Japanners nog ruim 60 procent van hun energiebehoefte uit rijst, nu is dat 20 procent.

Omdat de concentraties CO2 in de atmosfeer deze eeuw naar verwachting zullen toenemen onderzocht een internationaal onderzoeksteam de gevolgen daarvan voor de voedingswaarde van rijst. Ze ontdekten dat verhoogde concentraties van dit broeikasgas leiden tot lagere gehalten aan proteïnen, zink, ijzer en vitaminen (B1, B2, B5 en B9) in rijstkorrels.

Sterkere groei

Hogere CO2-concentraties stimuleren de groei van de rijstplant, maar zorgen er ook voor dat meer voedingsstoffen worden vastgelegd in delen van de plant die niet worden gegeten, zegt Paul Struik, hoogleraar gewasfysiologie aan de Wageningen Universiteit. Extra groei leidt er tevens toe dat in de rijstkorrel een zekere ‘verdunning’ optreedt – minder vitaminen, mineralen en eiwitten in verhouding tot de hoeveelheid zetmeel.

De onderzoekers stelden rijstvelden in Japan en China met 18 soorten rijst bloot aan concentraties CO2 die in de tweede helft van deze eeuw mogelijk worden geacht (560 tot 590 deeltjes per miljoen deeltjes). Ze registreerden een gemiddelde afname van het gehalte aan vitaminen tussen 12 en 30 procent ten opzichte van de huidige CO2-concentratie (ongeveer 400 deeltjes per miljoen). Voor ijzer en zink bedroeg de afname 8 en 5 procent. Het gehalte aan eiwitten bleek gemiddeld met 10 procent te zijn geslonken. ‘Deze resultaten geven aan dat de rol van de stijgende CO2-concentraties bij het verminderen van de rijstkwaliteit van fundamentele invloed kan zijn op de menselijke gezondheid’, aldus de onderzoekers.

Struik, niet betrokken bij de studie, vindt dat de auteurs hun bevindingen ‘wat zwaar aanzetten’. ‘Ze hebben alleen gekeken naar het effect van een verhoging van CO2, terwijl er ook temperatuurstijging zal zijn. Een hogere temperatuur kan een deel van het nadelige effect van CO2 op de kwaliteit van rijst teniet toen. Dan groeit de rijstkorrel sneller en korter, resulterend in minder zetmeelophoping, waardoor er minder verdunning ontstaat.’

Gevarieerd menu

Ook Mark Aarts, hoogleraar erfelijkheidsleer in Wageningen, vraagt zich af of de gevonden effecten zo ongunstig zijn voor de gezondheid als de onderzoekers stellen. Rijst levert toch al geen bijzonder grote bijdrage aan een gevarieerd menu, zegt hij, omdat bij de productie van rijst – het verwijderen van de buitenste laagjes van de rijstkorrel en het ‘polijsten’- veel mineralen en vitamines verloren gaan. Bovendien kan het verlies aan voedingsstoffen door CO2 volgens hem beperkt worden door veredeling van nieuwe rassen.

Struik gaat ervan uit dat steeds minder mensen afhankelijk zullen worden van rijst. ‘Ik mag toch hopen dat ook in Zuidoost-Azië mensen een hoger inkomen krijgen en dan meer groenten en vlees gaan eten. Dat is een veel effectievere manier om zink en ijzer binnen te krijgen dan door rijst te eten. Het heeft meer zin om het dieet te veranderen dan om iets te doen aan het probleem van de afnemende voedingswaarde van rijst.’