Groenland.

Beeldvormers Zeespiegelstijging

Visueel bewijs dat het water aan de lippen staat

Groenland. Beeld Steffen M. Olsen via AP

De rubriek Beeldvormers onderzoekt hoe een foto onze kijk op de werkelijkheid bepaalt. Deze week: zeespiegelstijging.

Het is zo’n zeldzaam symbolische foto die het klimaatprobleem in al zijn ernst samenvat. ‘Surrealistisch’, noemt de Nederlandse fotograaf Kadir van Lohuizen (55) het beeld van acht honden in Noordwest-Groenland die een slede over een watervlakte in een fjord trekken. Ze worden gedragen door een ijslaag van meer dan een meter dik, maar van die bodem is niets te zien. Veel vroeger dan gewoonlijk in de zomer smelt het ijs en is het lastig sleetje rijden – meestal het gebruikelijke vervoermiddel in deze arctische contreien.

De foto, op 13 juni gemaakt door de Deense klimaatonderzoeker Steffen Olsen, die per slee zijn apparatuur vervoert, ging viral op social media. Talrijke kranten (waaronder de Volkskrant) drukten haar groot af. Zo nestelde de foto zich in – beter misschien: overspoelde – ons collectieve bewustzijn. Nee, bijbelse allure, alsof de honden een voorbeeld hebben genomen aan de messias die over water liep, wil Van Lohuizen er niet aan toeschrijven. Maar vanwege de iconische kwaliteiten, de hersenkrakende contradictie tussen winterse slee en mediterrane weersomstandigheden, had hij de foto wat graag zelf gemaakt.

Van Lohuizen, die klimaatopwarming en milieukwesties tot hoofdthema’s in zijn werk heeft gemaakt (en er bij World Press Photo in 2018 een eerste prijs mee won), verbaast de grote belangstelling voor Olsens foto niet. ‘De opwarming van de aarde is voorpaginanieuws aan het worden.’ Van Lohuizen heeft de omslag van desinteresse naar hot topic in de media van nabij meegemaakt. Eerst bij zichzelf, toen hij in 2011 voor zijn grote project Via PanAm (over migratie in de Amerika’s) op de Panamese San Blas-eilanden terechtkwam. Daar werd hij geconfronteerd met bewoners die moesten evacueren omdat hun land onbruikbaar is geworden. ‘Er zijn steeds meer overstromingen, waardoor de grond verzilt en landbouw onmogelijk is geworden. Toen ik dat zag, realiseerde ik me: de stijging van de zeespiegel is geen probleem voor komende generaties. Het is urgent. Deze mensen staat nú het water aan de lippen.’

Makkelijk was het niet voor Van Lohuizen om vervolgens media te interesseren (en geld bij ze los te peuteren) voor fotografie over de zeespiegelstijging. ‘Ik kreeg vaak te horen, dat is een probleem voor over vijftig jaar.’ De kentering kwam in 2012, 2013. ‘Ik had in New York een afspraak met Time om te praten over een serie reportages. Maar vlak daarvoor dronk ik een kop koffie met de fotochef van The New York Times, om bij te praten. Die hoorde wat ik van plan was en zei: ‘Dat project willen wij.’ Een half uurtje later zat ik tegenover twintig chefs van redacties voor een, onvoorbereide, pitch en was de zaak snel beklonken.’ Van Lohuizen reisde met een mooi budget de wereld rond – de Pacific, Fiji, Papoea-Nieuw-Guinea, Bangladesh, Groenland, Engeland, Panama – voor online-reportages, kreeg een foto op de voorpagina van de krant en een special van vier pagina’s.

Hij kreeg te maken met strenge journalistieke eisen. ‘Elke bewering die in het project werd gedaan, moest worden ondersteund door twee, soms drie bronnen. De research mocht geen fout bevatten, ook al om te voorkomen dat we klimaatsceptici op onze nek zouden krijgen.’ Over één onderwerp werden krant en fotograaf het aanvankelijk niet eens: Van Lohuizen wilde ook Miami Beach op zijn lijst van te bezoeken onheilsplekken. De krant zag er aanvankelijk geen heil in. ‘Daar ben ik toen op eigen kosten naar toe gegaan. De stad is gebouwd op kalksteen. Dat is poreus, waardoor Miami Beach bij verdere zeespiegelstijging onherroepelijk verdwijnt – met geen dijk te beschermen.’

Miami Beach. Beeld Kadir van Lohuizen / NOOR

De foto die Van Lohuizen er maakte tijdens springtij, waar monteurs onderzoeken of niet het hoge water maar een verstopte riolering overlast veroorzaakt, overtuigde de fotoredactie dat ook Miami in de special thuis hoorde. Niet veel later – ‘Ik zeg niet dat dat naar aanleiding van mijn foto’s is gebeurd’, lacht Van Lohuizen – riep toenmalig president Obama Miami uit tot ground zero van de zeespiegelstijging. Urgente taal, die met de verkiezing van Trump tot president is verstomd. ‘Miami Beach boomt door de nieuwbouw, vooral voor rijke latino’s. In hun koopcontracten staat vast niet dat over twintig, dertig jaar de stad niet meer bestaat.’

Juist omdat Van Lohuizen wil overtuigen met ‘visual proof’ – visueel bewijs – moet hij zijn research op orde hebben. ‘Geen foto’s maken van kusterosie die er altijd al is geweest. Maar bijvoorbeeld ook niet Jakarta als onderwerp opnemen in het project voor The New York Times over zeespiegelstijging. De stad kampt weliswaar met wateroverlast. Maar dat komt doordat ze verzakt als gevolg van onttrekking van grondwater, zodat de bodem inklinkt.’ Overigens komt de zinkende Indonesische hoofdstad, met meer ruimte voor nuances, wel aan bod in de vierdelige tv-serie Rijzend water van Van Lohuizen, die de NTR vanaf oktober uitzendt.

Op zoek naar bewijs voor de zeespiegelstijging laat Van Lohuizen zich mede leiden door getijdentabellen. ‘Normaal zijn vooral lichtomstandigheden voor een fotograaf belangrijk. Maar met die tabellen weet ik dat ik op het juiste moment ergens ben voor springtij, zodat ik foto’s kan maken die voorspellen wat over afzienbare tijd alledaags wordt.’

Zo neemt hij een gefundeerd voorschot op een globaal weinig rooskleurige toekomst. Stelliger dan onderzoeker Olsen die op Twitter verklaarde dat zijn foto ‘meer symbolisch dan wetenschappelijk’ is. Hij noemde 13 juni met een wetenschappelijke slag om de arm ‘een ongebruikelijke dag’.

Klik hier voor een trailer van Van Lohuizens project voor The New York Times.

Zit er een limiet aan het aantal mensen dat je kunt kennen? Wat bewijst de uitslag van een schriftelijke test eigenlijk? In onze Grote Vragen Podcast beantwoorden we ‘vragen waar je nooit over na hebt gedacht maar plotseling dolgraag een antwoord op wilt hebben’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden