In beeld Vrouwen in de kunst

Geen model, muze of minnares meer –de nieuwe machthebbers in de kunstwereld geportretteerd

Muze of minnares, dat was lang de rol van de vrouw in de kunst. Maar Carla van de Puttelaar toont in een prachtige portretreeks hoe dat nu verandert in: machthebber.

Candida Gertler Kunstpatroon, mede-oprichter van de filantropische organisatie Outset Contemporary Art Fund, mede-oprichter van Studiomakers, die betaalbare atelierruimte voor kunstenaars in Londen mogelijk maakt. Draagt: jurk van Tata Naka. ‘Ik beschouw mijzelf als een matchmaker - een vroedvrouw die helpt om uitdagende kunst tot leven te brengen. Ik ben erg slecht in kunst maken en erg goed in het creëren van de omstandigheden waarin goede kunst kan ontstaan - voor de lange termijn.’ Beeld Carla van de Puttelaar

Toen Georgia O’Keeffe, de grootste vrouwelijke kunstenaar van het Amerikaans modernisme, in 1943 werd uitgenodigd voor de tentoonstelling The Exhibition by 31 Women in de galerie van Peggy Guggenheim – de eerste vrouwelijke galerist in New York, en mogelijk de eerste tentoonstelling geheel gewijd aan vrouwen – was haar antwoord fel en helder. Ze banjerde de galerie binnen, zei tegen Guggenheim en haar partner Max Ernst dat ze geen vrouwelijke kunstenaar was, en liep weer weg. 

Vrouwen in de kunstwereld waren toen doorgaans model, minnares of muze. Ze voegden zich naar de rol die mannen hen toekenden. Toch zijn er ook vrouwen die zelf verzamelden en zelfs musea oprichtten, zoals Peggy Guggenheim en Hélène Kröller-Müller. En het waren vrouwen als Ardelia Hall en Rose Valland die in de Tweede Wereldoorlog de kunst beschermden tegen vernietiging door de nazi's.

En hoe staat het nu? Fotograaf en kunsthistoricus Carla van de Puttelaar portretteert voor haar serie Women in the Arts vrouwen uit alle takken van de kunstwereld - 130 vrouwen tot nu, en de serie breidt nog uit. Geen van hen is model, muze, of minnares – althans niet van mannen op wie hun carrière leunt. Kunstenaars, galeristen en verzamelaars, onderzoekers, schrijvers en museumdirecteuren. Ze delen ook hun gedachten over vrouw-zijn in de kunst.

Dat levert nogal een ander beeld op. Zoals Van Gogh Museumconservator Fleur Roos Rosa de Carvalho gevat opmerkt: ‘We kunnen ons nu zorgen maken dat we in het enige vak werken waar we ons om de mánnen zorgen moeten gaan maken. Er zijn steeds minder mannelijke kunsthistorici.’ Niet dat de eindstreep gehaald is, want ze vervolgt: ‘En dan opeens komen ze uit het niks en worden ze baas van je afdeling’. Toch is Nederland uitzonderlijk met zeker tien vrouwelijke museumdirecteuren – denk aan het Frans Hals Museum, de Kunsthal, het Kröller-Müller Museum, het Rembrandthuis, Mauritshuis, het Amsterdam Museum, de Vleeshal. Er is iets gaande. Een herschikking van de balans.

Valentina Salmeri-Bijzet, relatiemanager Fonds en schenkers Rijksmuseum. Kunsthistoricus. Draagt: Viktor & Rolf. ‘Er zijn veel sterke vrouwen in de kunstwereld. Wat werkelijk ontbreekt, is een gevoel van kameraadschap, in alle professies. Er is nauwelijks sprake van mentorschap en als een jonge vrouw ambitieus is en graag wil leren, wordt ze als bedreiging beschouwd.’ Beeld Carla van de Puttelaar

Die herschikking maakt Van de Puttelaar, genomineerd voor Portrait of Britain Award in Groot-Brittannië en Kunstenaar van het Jaar in Nederland, voelbaar in haar foto’s die linksom of rechtsom vaak schatplichtig zijn aan de klassieke kunst: de vrouwen in deze serie geven een nieuw gezicht aan portretkunst die eeuwenlang vooral door machtige mannen werd ingevuld. Zoals Van de Puttelaars naakten zacht zijn als marmeren beelden van Bernini en haar lichtgebruik doet denken aan de scherpste contrasten uit de Italiaanse barok. Zelfs haar portretten voor New York Times Magazine en The New Yorker – waarvoor ze onlangs een indringend onherkenbaar portret van Astrid Holleeder maakte – hebben de allure van oude meesterkunst. Dat is niet raar, want behalve fotograaf is Van de Puttelaar gepromoveerd kunsthistoricus én groot stoffen- en kostuumliefhebber. De aandacht voor mode in de serie is even groot als die voor de gezichten: kleren vertellen veel over status en karakter, en beslaan vaak de helft van een portret. Museumdirecteuren Emilie Gordenker, Ann Demeester en Marloes Krijnen, verzamelaars prinses Alia Al-Senussi en Candida Gertler, minister Ingrid van Engelshoven en BBC-presentator en kostuumexpert Amber Butchart laten ook weten welke betekenis hun kleren voor ze hebben.

Van de Puttelaar wil een nieuw bewustzijn creëren over het vrouwelijk aandeel in de kunstwereld, waar eeuwen lang weinig ruimte voor was. Zoe Whitley, curator in het Tate Modern Museum in Londen, citeert Frida Kahlo bij haar portret: ‘Tenzij al onze stemmen meetellen in de kunstgeschiedenis, is het geen geschiedenis van de kunst, maar een geschiedenis van macht.’ Kahlo’s werk werd ook tentoongesteld bij Peggy Guggenheim in 1943. Misschien destijds vooral omdat ze de vrouw van kunstenaar Diego Rivera was, toen beroemder dan zijn. Maar zijn roem bleek geen schaduw voor haar.

Ander werk van Carla van de Puttelaar is t/m 9/12 te zien in Museum Hilversum. Werk van haar is ook te zien op de tentoonstelling Muse, Model or Mistress?  in Gallery Different in Londen van 23-28 sept.

Annemarie Den Dekker. Directeur Muiderslot. Kunst- en kostuumhistoricus. Draagt: Iris van Herpen. ‘Het was een prachtige ervaring te worden geportretteerd in Carla's atelier, dat vol hangt met historische en hedendaagse ontwerpen en kunst. De jurk van Iris van Herpen was een rake keus; Van Herpen combineert traditionele en radicale materialen en stofconstructies en is een van de meest vooruitstrevende modeontwerpers die er zijn.’ Beeld Carla van de Puttelaar
Zoe Whitley. Conservator Internationale Kunst Tate Modern, curator Brits Paviljoen op de Biennale van Venetië in 2019. Gepromoveerd kunsthistoricus. Draagt: Matron Dress van Thebe Magugu. ‘Mijn vroegste herinnering aan kunst zijn de dingen die mijn grootmoeder maakte. Een heel ambitieuze was een heteluchtballon voor mijn knuffels, gemaakt van een wasmand, een kleerhanger en een deken. In kunsttermen zou dat een 'site specific installatie van gevonden objecten' heten. Voor mij was het vooral geweldig om een idee tot leven te zien komen.’ Beeld Carla van de Puttelaar
Wieteke van Zeil. Cultuurjournalist de Volkskant, schrijver (ook van dit stuk). Kunsthistoricus. Draagt: Iris van Herpen. ‘Er zijn in de geschiedenis geweldige vrouwelijke kunstenaars geweest die in hun tijd werden geprezen door collega's, verzamelaars en biografen. In één eeuw kunstwetenschap zijn veel van hen uit de geschiedenis geschreven.’ Beeld Carla van de Puttelaar
Conservator fotografie in het Victoria and Albert Museum. Gepromoveerd kunsthistoricus. Draagt: jurk uit 1970 van Saks Fifth Avenue. ‘Mijn vader kocht deze jurk voor mijn moeder in december 1970. Er is een foto van haar in de jurk op Oudejaarsavond, met mijn zusje op de arm die toen 6 weken oud was. Die foto vond ik pas nadat Carla mij gefotografeerd had met mijn dochter.’ Beeld Carla van de Puttelaar
Emilie Gordenker. Directeur Mauritshuis. Gepromoveerd kunsthistoricus. Draagt: Roksanda. ’Ik waardeer de onverwachte manier waarop Carla van de Puttelaar mij heeft gekozen te portretteren. De jurk kocht ik speciaal voor het bezoek van de Hertogin van Cambridge aan het Mauritshuis in 2016.’ Beeld Carla van de Puttelaar
Ann Demeester. Directeur Frans Hals Museum en De Hallen, Germaanse taal- en letterkundige. Draagt: jurk gevonden in een boetiek in Barcelona. ‘Carla van de Puttelaar combineert haar kunsthistorische onderzoekswerk schijnbaar moeiteloos met haar artistieke praktijk. Alleen al daarom werk ik graag aan dit project mee. De 'staatsieportretten' van Carla maken in één oogopslag zichtbaar dat verandering aan de gang is.’ Beeld Carla van de Puttelaar
Lidewij de Koekkoek. Directeur Rembrandthuis. Gepromoveerd kunsthistoricus. Draagt: Edwin Oudshoorn. ‘Ik zie een gezonde invasie van vrouwen met expertise in culturele instituten, vooral in Nederland. Het beïnvloedt wel mijn blik, soms vergeet ik dat de buitenwereld niet zo vrouwvriendelijk is. Er is nog steeds een wereld te winnen.’ Beeld Carla van de Puttelaar
Amber Butchart. BBC-presentator, docent aan de London College of Fashion. Kostuumhistoricus. Draagt: nieuw gemaakt historisch kostuum. ‘Het pak dat ik draag is een recreatie door Ninya Mikhaila van een pak dat koning Karel II heeft gedragen. Het werd gemaakt voor de televisieserie A Stitch in Time op BBC en ik draag het met een tulband van Alice Edgeley.’ Beeld Carla van de Puttelaar
Ingrid van Engelshoven. Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Bestuurswetenschapper en jurist. Draagt: Mattijs van Bergen. ‘Zoals veel sectoren wordt de kunstwereld helaas door mannen gedomineerd. Als vrouwen kunnen en moeten we dat veranderen door ons te verenigen en elkaar te steunen.’ Beeld Carla van de Puttelaar
Albertine Verlinde. Directeur Sotheby's Nederland, veilingmeester, studeerde Spaans en Rechten (niet afgemaakt). Draagt: Claes Iversen. ‘Ik zie veel excellente vrouwen in sleutelposities om mij heen in de Nederlandse kunstwereld.’ Beeld Carla van de Puttelaar
Kate Anderson. Conservator 16de en 17de-eeuwse kunst in de National Galleries of Scotland, Edinburgh. Kunsthistoricus. Draagt: Victoriaanse 19de-eeuwse jurk en een zwarte kanten mantilla (Spaanse sluier). ‘Als ik reis, ga ik waar het maar kan naar Titiaan kijken. Ik ben nog altijd verbijsterd over de directheid van zijn schilderijen, vijfhonderd jaar nadat ze zijn geschilderd.’ Beeld Carla van de Puttelaar
Fleur Roos Rosa de Carvalho. Conservator 19de-eeuwse Franse prenten en tekeningen, Van Goghmuseum. Gepromoveerd kunsthistoricus. Draagt: 19de-eeuwse jurk. ‘Ik hou van objecten die geschiedenis en romantiek ademen, dus toen ik deze jurk vond in de lade van mijn Portugese grootmoeder, die danseres en actrice was maar net naar een ouderentehuis was verhuisd, moest ik 'm meenemen!’ Beeld Carla van de Puttelaar
Adelaide Damoah. Kunstenaar, oprichter van het Black British Female Artists Collective. Draagt: perzik en goudgeborduurde jurk uit een soek in Dubai. 'Bij een tentoonstelling van Frida Kahlo's werk werd ik verliefd op haar, op de schilderkunst en op de mogelijkheden om jezelf via kunst uit te drukken.’ Beeld Carla van de Puttelaar
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.