BeeldvormersEsthetiek van de oorlog

Deze oorlogsfoto's doen soms denken aan bekende kunstwerken

De rubriek Beeldvormers onderzoekt hoe een foto onze kijk op de werkelijkheid bepaalt. 

Tientallen niet-ontplofte clusterbommen uitgestald op een veld. Ze vormen een ritmisch uitgebalanceerd tableau des doods, met de vrolijk rode linten van hun parachutes als verbindend element.Beeld Aris Messinis/AFP

Het lijkt pervers, de gevolgen van oorlogsgeweld te vergelijken met kunstwerken. Maar soms dringen de overeenkomsten zich dusdanig op dat je er niet onderuit komt. Kijk: Rothko. Daar: een Malevitsj. En verdomd: een echte Bertien van Manen. Barbarij en cultuur met elkaar verenigen, al is het maar in een krantenstukje, het lijkt beneden alle peil. Maar de ruim 2.700 foto’s die recentelijk uit het oorlogsgebied Nagorno-Karabach kwamen, roepen dat soms op. En dan is het misschien maar beter de associatieve overeenkomsten te benoemen dan ze uit vermoed fatsoen te negeren.

Sinds begin oktober laait na een lange wapenstilstand het aloude conflict tussen de voormalige Sovjet-territoria Armenië en Azerbeidzjan over de (Armeense) enclave Nagorno-Karabach in alle hevigheid op. Het is (onder meer) een giftige erfenis in de Kaukasus van Sovjet-dictator Jozef Stalin, ook postuum grootmeester in het verdelen van en heersen over bevolkingsgroepen. Zeshonderd doden en talloze gewonden zijn er tot midden afgelopen week al gemeld aan Armeense zijde; de Azerbeidzjanen geven hun verliezen niet prijs.

Veel aandacht krijgt de oorlog wereldwijd niet, en behalve demonstraties (eveneens wereldwijd) van Armeniërs die sinds de Turkse genocide in 1915 in diaspora leven, schreeuwt de wereld het niet in verontwaardiging uit. Desalniettemin versturen moedige fotografen aan weerszijden van het front dagelijks hun foto’s van verse graven, gewonden in scharminkelige hospitalen, verwoeste woningen, burgers – altijd de pineut – op de vlucht en in schuilkelders, en enorme raketresten die als sculpturen uit het wegdek in woonwijken steken.

Het gaat me er niet om de esthetiek van verwoesting te vergelijken met die van de kunst, maar hoe de twee elkaar in hun tegengestelde bedoelingen – doden versus creëren – overlappen. Zo lijken de surrealistische raketresten – voordat ze het wegdek doorboren braken ze hun clusterbommen uit – onmiskenbaar deel uit te maken van Anselm Kiefers sculpturale installaties op (bijna) ware grootte van bommenwerpers, die tussen de smetteloze museummuren niet minder boven het realisme zweven.

De cynicus kan opmerken dat hier de kunst uit zijn museale beperkingen treedt en naar de bewoners toe komt. Wat waarschuwing was, is werkelijkheid geworden. Ook Malevitsj’ suprematistische schilderijen trof ik aan, op een veld waar tientallen niet-ontplofte clusterbommen lagen uitgestald. Ze vormen een ritmisch uitgebalanceerd tableau des doods, met de vrolijk rode linten van hun parachutes als verbindend element.

De gebogen houding van de man, de witte golf over zijn schouder, deed me in een flits denken aan de Kruisafneming van Peter Paul Rubens, waar de gekruisigde en de afnemers tot een geheel versmelten.Beeld Ismail Coskun / AP

Kijk niet naar de kitsch die overheerst op het schilderij dat de man torst in de straat vol puin waar hij tot een paar dagen geleden woonde en waarvandaan hij nu wegvlucht. Het schilderij is nieuw, de kartonnetjes om de lijsthoeken te beschermen zitten er nog op geklemd. In de chaos na het bombardement wordt de schaars geklede, in wit gedrapeerde vrouw op de sofa verheven tot religieuze hoogte. De gebogen houding van de man, de witte golf over zijn schouder, deed me in een flits denken aan de Kruisafneming van Peter Paul Rubens, waar de gekruisigde en de afnemers tot een geheel versmelten.

Stilleven met driewieler, step en kinder-BMX in Stepanakert. Voor het donkergrijze, alles bedekkende gruis dat volgt op de bommen is elke leeftijdscategorie gelijk.Beeld Alex McBride/ Getty Images

Dinsdag schreef Stefan Kuiper in een recensie in de Volkskrant over de ‘convergerende werking’ van de gitzwart geverfde sculpturen van Louise Nevelson in de tentoonstelling Paint It Black in het Kröller-Müller Museum. Oorlog heeft hetzelfde verbindende vermogen als het intimiderende zwart op die tentoonstelling. Kijk maar naar het stilleven met driewieler, step en kinder-BMX in Stepanakert. Voor het donkergrijze, alles bedekkende gruis dat volgt op de bommen is elke leeftijdscategorie gelijk.

Die familie, de verzadigde kleuren, het decor: hélemaal Bertien van Manen. Tot je de gebroken ramen in de flat zietBeeld Bülent Kılıç/ AFP

In eerste instantie lijkt de foto (gemaakt door de geweldige Turkse AFP-fotograaf Bülent Kılıç) van een familie in de stad Terter een tragikomisch alledaags tafereel zoals fotograaf Bertien van Manen dat in Oost-Europa kan maken. Vader, moeder en dochtertje staan bij de kofferbak van een knalgele Lada. Een volgestouwde auto, met een forse beeldbuistelevisie achterin. Vader staat op het punt de beteuterde dreumes te vertellen dat haar plastic poppenwagentje er écht niet meer bij kan. Die familie, de verzadigde kleuren, het decor: hélemaal Van Manen. Tot je de gebroken ramen in de flat ziet en je je realiseert: dat meisje ziet haar karretje misschien wel nooit meer terug. Het is het afscheid van haar kleutertijd.

Het zwarte gat achter zijn rug, dat alle kleuren, alle licht en hoop opzuigt. Beeld Bülent Kılıç / AFP

Op een andere foto van Kiliç uit Terter dringt de schilderkunst zich nadrukkelijk op. Een geblakerde zwart-bloedrode muur in de slaapkamer van de bewoner die zijn boeltje al heeft gepakt. De man zit op de bedrand, zijn uitgebluste houding verraadt álles over zijn gemoedstoestand.

Het zwarte gat achter zijn rug, dat alle kleuren, alle licht en hoop opzuigt: alsof een van Mark Rothko’s wanhopige, duisterrood-zwarte Seagram Murals niet in New York, maar in Terter, Azerbeidzjan zijn eindbestemming heeft gevonden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden