FotografieAmsterdam Amsterdam

Amsterdam Amsterdam, het fotoboek dat er nooit kwam. Maar waarom eigenlijk?

Amsterdam Amsterdam, zo zou het fotoboek gaan heten. Anthon Beeke stelde het samen: prachtidee. Toch kwam het er nooit. Waarom niet? Maker Rik Suermondt (57) kijkt terug.

Rik Suermondt. Beeld Pauline Niks

Er zijn fotoboeken die nooit verschijnen. Ze blijven in het maakproces hangen vanwege artistieke meningsverschillen of te hoge kosten. Zo was het de bedoeling dat in 1989, het jaar dat de fotografie 150 jaar bestond, het fotoboek Amsterdam Amsterdam zou verschijnen, bij uitgeverij Bert Bakker. Maar het kwam er nooit. 

Daar ligt het: een stapel losse opmaakvellen met gekopieerde foto’s op de vloer in de Utrechtse woonkamer van Rik Suermondt (57), docent kunst- en fotografiegeschiedenis en tentoonstellingmaker. Hij was destijds, samen met schrijver en cineast Henk Raaff en de onlangs overleden vormgever Anthon Beeke een van de samenstellers van het boek. Toen hij een jaar geleden ging verhuizen, kwam hij de dummy weer tegen. ‘Ik vind het nog steeds een bijzonder project’, zegt hij. ‘Doodzonde dat het er nooit gekomen is.’

‘Doodzonde dat het er nooit gekomen is.’Beeld Pauline Niks

Tegen de stroom in 

Net afgestudeerd was Suermondt, toen hij de opdracht kreeg om de beeldselectie te doen voor een fotoboek over Amsterdam. Het was 1987 en fotografie was nog niet zo overweldigend aanwezig als nu. De trend was toen: geënsceneerde fotografie met kleurrijke, in de studio gecreëerde taferelen. Tegen de stroom in moest Amsterdam Amsterdam een boek worden met vooral zwart-witfoto’s van de hoofdstad, gemaakt door de beste fotografen, onder wie de 19de-eeuwers Jacob Olie en Hendrik Breitner.

Suermondt schreef fotografen aan en belde ze daarna op. Fotograaf Dolf Toussaint, die prachtige foto’s had van de Jordaan, zo wist hij, was de eerste. Wie denk je wel dat je bent?, zei Dolf Toussaint, of iets in die trant. ‘Ik dacht: nou, dat begint lekker', zegt Suermondt.

Andere fotografen waren welwillender. Eva Besnyö, Kors van Bennekom, Emmy Andriesse, Ed van der Elsken, Hans Aarsman, Ad van Denderen, Cor Jaring – ze wilden allemaal meedoen. Suermondt zocht ook buitenlandse fotografen die Amsterdam hadden vastgelegd. Zo stuitte hij op dertien foto’s uit 1857 van de Engelsman Benjamin Brecknell Turner, die verstilde plaatjes van de grachten had geschoten met een grootformaatcamera. En bij fotoagentschap Magnum in Parijs mocht hij grasduinen in de originele barietafdrukken van de Amerikaanse documentairefotograaf Leonard Freed.

Het resulteerde in een voorlopig ontwerp met tien thematische hoofdstukken (o.a. Water, Handel, Oorlog, Tolerantie/Anarchie) en zo’n 350 foto’s. Suermondt, bladerend door de stapel vellen, kent het boek uit zijn hoofd. ‘Kijk’, zegt hij bij een spread met foto’s van handelaars met karretjes, ‘een typische Anthon Beeke-pagina. Anthon nam de vrijheid om associatief te zijn. Hij vertelde het verhaal van Amsterdam dwars door de geschiedenis heen.’

De aantekeningen van de ontwerper staan in elke kantlijn: met zwarte stift aangebrachte en weer doorgehaalde paginanummering, arceringen, pijlen, af en toe een vraag of opmerking. ‘Steeds niet thuis’, schreef Beeke bij een foto van Sem Presser, wiens weduwe destijds de telefoon maar niet opnam om toestemming te geven voor publicatie van het werk.

Een pagina uit de dummy van het nooit uitgebrachte fotoboek 'Amsterdam, Amsterdam' van Anthon Beeke met onder andere foto's van Dolf Kruger Kemperbrug, Ed van der Elsken en Jaring Scharensliep. Beeld Pauline Niks

Anthon Beeke 

Ontwerper Anthon Beeke (1940-2018) overleed op 25 september dit jaar. Hij brak eind jaren zestig door met zijn Body Type, het beroemde Blote Meisjes Alfabet. Maar hij werd een van de meest invloedrijke beeldmakers van de jaren tachtig en negentig met zijn geruchtmakende culturele affiches, waar seks, bloed, bedrog en liefde de belangrijke thema‘s waren. Hij ontwierp voor Toneelgroep Amsterdam, KunstRai, Stedelijk Museum en Holland Festival. Hij omschreef zijn eigen artistieke credo als ‘klieren en klooien’. Het moest vooral niet braaf zijn. Uit een interview in deze krant: ‘Een straataffiche dat is, pats, een klap in je gezicht. Pas dan heb je de volle aandacht.’

Bravoure 

‘Anthon had een hoop bravoure’, zegt Suermondt. Hij combineerde foto’s die de Duitse nazi-fotograaf Franz Stapf tijdens de Tweede Wereldoorlog had gemaakt met beelden van leden van de verzetsgroep De Ondergedoken Camera. Hij voegde een foto van Han Singels (blowende hippies in het Vondelpark, 1974) en een van Ad van Denderen (blowende pubers in de Leidsestraat, 1983) samen zodat ze één afbeelding vormden. Wat vonden die fotografen daarvan? Suermondt glimlacht fijntjes. ‘Die hebben dat nooit geweten.’

Blowende jongeren in de Leidsestraat. Beeld Pauline Niks

Behalve een lofzang op Amsterdam door de ogen van bijna zestig fotografen, was het beoogde boek vooral een weergave van de visie van Henk Raaff en Anthon Beeke op de stad, een visie die was gekleurd door de Tweede Wereldoorlog en het Provoverleden van beide mannen. Er was relatief veel aandacht voor de gekke types op straat, de anarchie, de protesten tegen het huwelijk van Beatrix en Claus in 1966. Ook dat is wellicht een van de redenen dat in 1994, na jaren trekken en duwen, definitief de stekker uit het project werd getrokken: als relatiegeschenk voor bedrijven voldeed Amsterdam Amsterdam in deze vorm niet; het was te onafhankelijk, te brutaal, te weinig commercieel.

‘Ik was er wel even kapot van, ja’, zegt Suermondt. Hij koestert evenwel zijn herinneringen. ‘Ik herinner me een discussie met Eva Besnyö. Ik wilde een foto met daarop een mooie vrouw op de markt, maar zij vond dat ik een andere moest nemen. Kijk naar die lijnen, zei ze, deze foto is wat compositie betreft veel beter. Ze had gelijk. Ik werd tijdens het samenstellen van dit boek getraind in goed kijken. Dat vergeet ik nooit meer.’

Links: Cor Jaring - Arrestatie tijdens de Provo happening op het spui, Rechts: Jan Bogaerts - Demonstratie Autonomen in de Leidsestraat. Beeld Pauline Niks
Hans Aarsman - De huldiging van Ajax op het Leidseplein na het winnen van de Europacup. Beeld Pauline Niks
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden