George A. Romero in 2009
George A. Romero in 2009 © EPA

Bij de dood van regisseur George A. Romero: hoe de zombie zich ontwikkelde

George A. Romero (1940-2017)

Met zijn Night of the Living Dead herdefinieerde regisseur George Romero de zombiefilm. De ondode schuifelt kreunend rond, hongerend naar mensenvlees. En hij hoort niet te rennen.

Eerst: De ontwikkeling van de zombie in zes stappen. Van de White zombie, via Michael Jackson, naar The Walking Dead.

White Zombie (Victor Halperin, 1932)

Romero's zombie - een term verwijzend naar Haïtiaanse voodoo-praktijken - kwam niet uit de lucht vallen. Zie onder meer de uit hun graf gewekte, omineus voortstrompelende ongelukkigen die in deze klassieker door een enge grootgrondbezitter tot slaaf worden gemaakt.

Night of the Living Dead (George Romero, 1968)

De film die school maakte door de zombie van voodoo-Haïti naar de westerse wereld te verplaatsen. 'Ik haalde ze uit de exotica en maakte van hen onze buren,' zei Romero in 2014. 

Zombi (Lucio Fulci, 1979)

Inhakend op het succes van Romero's Dawn of the Dead (1978) leverde Italiaan Fulci dit sfeervolle maar ook intens smerige alternatief, dat in Europa gigantische commerciële successen boekte. Niet alleen deporteert Fulci de zombie terug naar Haïti, hij laat er ook eentje onderwater worstelen met een haai. Je moet het zien om te geloven. 

Michael Jackson: Thriller (John Landis, 1983)

Ook Michael Jackson droeg een steentje bij aan de popularisering van de zombie, door zelf een uitgedroogd, kwaadaardig loerend exemplaar te vertolken in deze dertien minuten durende videoclip. Opeens hoefde je niet meer in de catacomben van de videotheek te duiken om lijken te zien verrijzen. En dan dat gemummificeerde showballet...

28 Days Later (Danny Boyle, 2002)

Ze rennen als gekken en zijn eerder hondsdol dan ondood. Toch gelden de hordes uit Boyle's verrassingshit als de definitieve mainstream-reanimatie van de zombie. Al is het maar omdat ze net zo hersenloos zijn als zombies, net zo makkelijk als metafoor kunnen worden uitgelegd en ze in een uitgestorven Londen voor precies de juiste apocalyptische zombie-sfeer zorgen.  

The Walking Dead (Frank Darabont, 2010-)

Wanneer op abri's reclame wordt gemaakt voor een als serie verpakte stripbewerking waarin de wandelende lijken hun prooien gretig uit elkaar rukken, en wanneer tientallen miljoenen kijkers wereldwijd daadwerkelijk inschakelen, lijkt de gentrificatie van de zombie afgerond.

Postuum: de man aan wie iedere zombie schatplichtig is

De cinema was zonder hem heel wat gruwelhordes armer geweest. Met de dood van George A. Romero, die zondag op 77-jarige leeftijd in Toronto overleed aan longkanker, heeft de moderne zombiefilm zijn geestelijk vader, belangrijkste pleitbezorger én morele geweten verloren.

Niet dat er geen films over levende doden bestonden, toen de in 1940 in New York geboren Romero zijn regiedebuut maakte. Maar met het onafhankelijk geproduceerde, nog altijd zenuwslopende Night of the Living Dead (1968) kwamen hij en co-scenarist John Russo tot een herdefinitie van het genre die nog altijd dwingend en actueel is. Echte filmzombies schuifelen kreunend rond, hongeren onverzadigbaar naar mensenvlees en laten zich enkel uitschakelen door een schot of steek in de hersens. Zomaar enige regels die de zeven hoofdpersonages van Night of the Living Dead gaandeweg moeten leren, terwijl ze in een gebarricadeerd landhuis uit de klauwen van de ondode meute proberen te blijven.

Nog zo'n genrewet: niet de zombies maar de levenden zijn het monsterlijkst. Incapabel om onvoorwaardelijk en onzelfzuchtig samen te werken, delven Romero's warmbloedige personages telkens weer elkaars graf. Veelzeggend is het einde van Night of the Living Dead, waarin Ben, de enige overgeblevene in het landhuis, alsnog door zombiejagers wordt vermoord omdat ze hem voor wandelend lijk aanzien. Ben werd door een Afro-Amerikaan vertolkt, waarmee het wrange slot vanzelf een politieke lading kreeg in de door rassengeweld geteisterde VS van de jaren zestig. Zelf relativeerde Romero die uitleg steevast. 'Van onze vrienden was Duane Jones gewoonweg de beste acteur,' zei hij in 2008 tegen filmwebsite A.V.club.

Metafoor

Steeds weer gebruikte Romero de zombie doelbewust als metafoor voor een maatschappelijke kwaal of tendens

In het Romeriaanse zombie-universum, dat zijn vervolmaking vond in Dawn of the Dead (1978) en Day of the Dead (1985), horen dergelijke interpretaties evenwel net zozeer thuis als de zwartgallige humor, of de collectief aan karkassen knabbelende kadavers. Steeds weer gebruikte Romero de zombie doelbewust als metafoor voor een maatschappelijke kwaal of tendens. In Dawn of the Dead leverde hij kritiek op het consumentisme door zijn ondoden en masse naar een overdekt winkelcentrum te laten schuifelen ('Ze herinneren zich dit als een fijne plek,' zeggen de in het centrum verschanste overlevenden tegen elkaar); het als videodagboek opgezette Diary of the Dead (2007) zette vraagtekens bij de hedendaagse cameraverslaving en mediageilheid.

Multifunctioneel, zo noemde Romero zijn levende doden ooit. Terwijl hij genoeg films maakte zonder hen - zoals de ridders-op-motors-actie Knightriders (1981) en Martin (1978), een droefgeestig horrordrama over een adolescent die gelooft dat hij een vampier is - bleef hij graag bij zijn favoriete monsters terugkeren. 'Ik kan ze uit de kast halen zodra ik ze nodig heb,' zei hij in 2014 in een interview met nieuwssite npr.org. 'Je kunt ook niet echt boos op ze worden, omdat ze geen verborgen agenda hebben. Ze zijn wat ze zijn. Ik vind ze sympathiek.'

Romero, die als kind verslaafd was aan de EC-griezelcomics en de klassieke engerds uit de Universal-filmstal, zou tot en met Survival of the Dead (2009) zes zombiefilms draaien, met wisselende budgetten én wisselend artistiek succes. Waardevoller dan zijn laatste genreoefeningen is de moeilijk te onderschatten invloed die hij op andere makers heeft gehad, van films en televisieseries tot strips, videogames en zombiewalks. Niet dat Romero altijd kon waarderen wat anderen met zijn erfgoed deden: zo haatte hij zombies die rennen in plaats van zwalken, zoals in Zack Snyders remake Dawn of the Dead (2004). De apocalyptische TV-serie The Walking Dead, in veel opzichten de meest directe voortzetting van zijn gedachtegoed, serveerde Romero af als een met zombies veredelde soap.

Intussen bleef het hem bevreemden dat de zombie van marginaal monster wist uit te groeien tot wereldwijd cultuuricoon. 'Vroeger was ik de enige op het speelplein. 'Tegenwoordig - mijn God.'