Uit EtenCafetaria Koning

Hoe de beste eierbal in een Groningse cafetaria belandde

Auke Ritsema van Cafetaria Koning.Beeld Els Zweerink

Nog nooit zag Hiske zo’n ouderwets snackbarrige snackbar als Cafetaria Koning. En ze maken er ook nog de beste Groninger eierballen, en allerlei andere snacks.

Cafetaria Koning 

Bedumerweg 15 Groningen 

cafetariakoning.nl

Familiebedrijf sinds 1945 waar de tijd heeft stilgestaan. Zelfgemaakte snacks als de beroemde Groninger eierbal (€ 1,80), bamibal (€ 1,80) en een uitstekend slaatje (€ 2,30 voor klein tot € 30 voor reusachtig). 

Ik heb in mijn leven al heel wat frituren van binnen gezien. Maar nog nooit was ik in zo’n overdreven snackbarrige snackbar als Cafetaria Koning in Groningen, home of the beste eierballen van de stad, als ik mijn noordelijke bronnen mag geloven. Als Cafetaria Koning in een film zou worden opgevoerd, zou ik waarschijnlijk denken: nou, nou. Bruine badkamertegels met een blaadje. Schrootjes. Rode halve gordijntjes: Gerard Cox, kom d’r maar in. Reclames voor lang opgeheven softijsmerken en een lichtbakmenu met foto’s uit een tijd waarin de kapsalon nog gewoon een knipgelegenheid was en het euroteken en de cappuccino niet bestonden. Koffie (inktzwart, in hotelservies) 1,50. Karbonade 4,00. Loempia 2,70. Halve haan 4,00. 

Cafetaria Koning.Beeld Els Zweerink

Was een chic castingbureau op de proppen gekomen met Dineke en Auke Ritsema als derde van vier generaties sympathieke eigenaren van een cafetaria, dan had ik gezegd: misschien een béétje een clichématige typering, dit? Auke Ritsema heeft een monumentale snor en achterovergekamd haar en loopt, na het laten zakken van de patat en het pompen van de mayonaise, van frituur naar kassa met het hoofd van een actieheld die nonchalant wegwandelt bij een explosie. Dineke – haar grootouders openden Cafetaria Koning in 1945 en verhuisden in 1962 naar dit pand aan de Bedumerweg – staat achter in de zaak. Door het doorkijkje naar de productiekeuken achter zie ik naast haar een glimp van een paneerstation: een grote bak broodkruim naast een grote bak eiwit. Vuistregel: ontwaart u een paneerstation in een snackbar, dan weet u dat u goed zit. 

Naast de bruine kroeg en het Chin.Ind.rest. is er waarschijnlijk geen Hollandser etablissement dan de klassieke cafetaria. Hoewel ontelbaar veel traditionele snackbars de afgelopen decennia het veld hebben moeten ruimen – sommige voor grote fastfoodketens, andere voor andere eetgelegenheden – denk ik dat er in de Nederlandse horeca geen ander vakgebied is waarin nog zoveel oude familiebedrijven bestaan: snackbars waar de derde of zelfs de vierde generatie achter de balie staat. 

Zo ook Cafetaria Koning, waar de tijd geen vat op lijkt te hebben gekregen. Goed, ze hebben er nu ook een Raspatatmachine, glutenvrije frikandellen en jawel, zelfs een kapsalon, maar hun specialiteit is de zelfgemaakte snack: de bami- en nasiballen, kroketten op basis van kerrie en varkensvlees, én natuurlijk onbetwist  de meest Groningse aller voedingsmiddelen: de eierbal.

De Groningse eierbal.Beeld Els Zweerink

Zo’n eierbal, voor de niet-ingewijden, is een ronde, stevige kroket met een heel of een half ei erin. Dat ei wordt niet te hard gekookt, gepeld, in ragout gevouwen, gepaneerd en gefrituurd. In Groningen liggen deze uit de kluiten gewassen bitterballen bij vrijwel alle zichzelf respecterende snackbars in de vitrine, maar in de rest van het land zijn ze zeldzaam. Eierballen kunnen namelijk niet (zoals bij alle andere frituursnacks gebruikelijk is) worden ingevroren, omdat ei door bevriezing een enorm nare textuur krijgt. De eierbal leent zich dus niet voor dezelfde massaproductie als z’n soortgenoten, en beperkte z’n jachtgebied (op enkele opvallende uitzonderingen na, zie kader) daarom tot Groningen en omstreken. 

De eierbal stamt uit de tijd dat de snackbars, lunchrooms en automatieken in het hele land zeer in opkomst waren, veelal begonnen als bijverdienste voor bakkers en slagers. Er ontstond  een enorme concurrentiestrijd waarbij allerlei nieuwe snacks het daglicht zagen. In 1951 adverteerden zowel Sloots Automatiek en Cafetaria Van Velzen in Groningen met de eierbal, maar het is waarschijnlijk dat de snack toen al enige tijd werd gegeten. Sommige Groningers hangen de theorie aan dat na de Eerste Wereldoorlog in Groningen gelegerde Engelse soldaten een vergelijkbare snack, het Scotch egg, introduceerden, waarvan de eierbal dan weer een afgeleide zou zijn. In het scotch egg wordt het ei gehuld in gehakt of worstvlees, daarna gefrituurd, en warm of koud gegeten. In Vlaanderen en het zuiden van Nederland wordt dit niet te versmaden hapje ook wel een vogelnestje genoemd; in de randstad heet hij, veelal gebakken in plaats van gefrituurd, gehaktbal kiekeboe (enigszins berucht geworden door dit even vieze als hilarische filmpje van de inmiddels verscheiden Eurokok Martin.)

Ondertussen is het eierbalfenomeen in Groningen uitgegroeid tot een lokale trots van epische proporties, met een eierbalfestival, mannen op eierbalsokken en een geslaagde recordpoging voor de grootste eierbal ter wereld (met een struisvogelei en een omtrek van 44 centimeter). De eierbal kreeg een vermelding op de Unesco-lijst voor immaterieel erfgoed, en er is een NK eierbal-eten, dat dit jaar helaas niet door kon gaan maar vorig jaar, onder toeziend oog van EHBO’ers, werd gewonnen door de 17-jarige Stijn Kloezen, die er in tien minuten elf en een half wegwerkte.

Bij Cafetaria Koning is van die heisa weinig te merken. Naast de eierbal bestellen we er ook een prima nasi- en bamibal en iets dat een ‘smulboutje’ heet. Dat blijkt een versie van de snack die ook wel lihanboutje wordt genoemd, omdat de uitvinder ervan Han heette en zijn vrouw Lieke. Het betreft een half-om-halfgehaktbal vermomd als een kippenpoot, ik weet ook niet waarom.

Erg goed is ook het smakelijke slaatje naar recept van oma Koning, in bolletjes geserveerd, genappeerd met absurd veel mayonaise en overspoten met ketchup, eromheen uitjes, tomaat, augurkjes. Ze verkopen ’m ook in het groot, rijk gedecoreerd met ananas, ham en vis, voor feesten en partijen.

Slaatje naar recept van oma Koning.Beeld Els Zweerink

Wat, vraag ik aan Auke, die zwijgend mijn bestelling in plastic zakken stopt, is nou eigenlijk het geheim van die wereldberoemde eierballen van jullie? Auke knippert twee keer met zijn ogen. ‘De smaak.’ zegt hij dan, en hij wendt zich weer tot zijn vet.

En zo is het: de eierbal is een stevige snack, uitstekend bereid. De vegetarische ragout is steviger dan bij een gewone kroket, maar omdat de laag niet te dik is stoort dat niet, goed gaar en goed van smaak met subtiele kerrie en wat pit. Het ei is hardgekookt maar niet rubberig, de korst is krokant en niet te dik. 

 Zo rolt cafetaria Koning, frituurdynastie, hopelijk een nog lange en glorieuze toekomst tegemoet. 

... Of komt-ie uit Venlo?

Toen de eierbal in 2017 werd opgenomen als Unesco-cultureel erfgoed, klonk gemor vanuit Limburg: ‘Dat is geen Groninger eierbal, maar een frietei!’ Inderdaad wordt in Venlo en omstreken, en ook in delen van Brabant, sinds mensenheugenis een vergelijkbare snack gegeten. Maar wie waren de eerste?

In 1959 begonnen Toon en Mie Schreurs op de Kleine Beekstraat in Venlo met Automatiek Piccadilly, nóg zo’n prachtige oude familie-cafetaria, inmiddels bestierd door zoon Hans. Het hardgekookt, in kerrieragout gerold  ‘frituur-ei’ zou daar zijn bedacht en al sinds het openingsjaar een hit zijn. 

Dat is evenwel acht jaar ná de eerst bekende schriftelijke vermelding van de eierbal in Groningen. Ik las in een Venlo’s blog  dat Mie Schreurs – zij overleed vorig jaar op 86-jarige leeftijd – tijdens de laatste jaren van de oorlog enige tijd in Groningen heeft doorgebracht. Zou ze misschien daar...? De uitvinding van het frietei wordt door de familie Schreurs zelf echter toegeschreven aan vader Toon, als een variatie op het Vlaamse vogelnestje (gekookt ei in een gehaktbal). Ook heel plausibel.

Groningen was hoe dan ook eerder dan Venlo met het gefrituurde ei in ragout. Maar ere wie ere toekomt: voor het familiebedrijf dat ze al het langst verkoopt, moet de eierballiefhebber waarschijnlijk toch echt naar Limburg. Koning begon pas met de eierbal op de nieuwe locatie, dus in de jaren zestig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden