Reportage

Op stap met Paul Verhoeven bij de wereldpremière van zijn nieuwste film Benedetta in Cannes

Paul Verhoeven en zijn vrouw Martine in de auto op weg naar de première van Benedetta. Beeld Renate Beense
Paul Verhoeven en zijn vrouw Martine in de auto op weg naar de première van Benedetta.Beeld Renate Beense

Na meerdere tegenslagen ging deze zomer eindelijk het historische drama Benedetta in première. De Volkskrant was erbij.

Wonderen bestaan nog. Na een paar jaar tegenslag en uitstel vindt dan toch echt de wereldpremière van Benedetta plaats, de nieuwe film van Paul Verhoeven. Een op historische feiten gebaseerd verhaal over de non Benedetta Carlini, die ten tijde van de Italiaanse Renaissance een lesbische relatie aangaat met de novice Bartolomea. Onderwijl claimt Benedetta rechtstreeks in contact te staan met Jezus. Ze heeft de stigmata om het te bewijzen en de intense visioenen ook. Maar bij de kloosterpopulatie in Pescia heerst twijfel. Is Benedetta een zieneres of een charlatan?

Het is vrijdag 9 juli 2021. Tijd voor een feestje, zou je denken. ‘Nou’, zegt de regisseur, ‘eigenlijk is deze film allang uit mijn systeem.’ Hij bedoelt: de laatste opnamen werden in november 2018 afgerond. ‘Daar zit bijna drie jaar tussen. Dat is lang geleden.’

We bevinden ons in de lobby van het Marriott Hotel aan de Boulevard de la Croisette. Een miniflesje water doet hier 7 euro, maar goed, dan loop je wel zomaar een bezonnebrilde Catherine Deneuve tegen het lijf. Dus móét dit wel het filmfestival van Cannes zijn. Voor het overige is bij deze 74ste editie alles anders.

De uitnodiging voor de première van Benedetta in Cannes. Beeld Renate Beense
De uitnodiging voor de première van Benedetta in Cannes.Beeld Renate Beense

Mondkapje op, mondkapje af. Dringen in de rij bij het festivalpaleis. QR-controle. Testbewijs. Of nee, nu toch weer niet. Géén bruine schoenen op de rode loper. Wel moet je door poortjes en wacht een bewaker in Men in Black-stijl je op met zijn handzame wapendetector. Dat allemaal, plus een recordaantal van 24 films in competitie voor de begeerde Gouden Palm, deels opgespaard uit de door corona afgelaste editie van 2020. Covid-19, dat was voor Verhoeven tegenslag nummer 3.

Want ook Benedetta behoort tot de uitgestelde films. Sterker: aanvankelijk werd gemikt op Cannes 2019, maar wegens gezondheidsproblemen van de regisseur (heupoperatie en aansluitend een zware ingreep in de dikke darm) kwam het hele project in de postproductie stil te liggen – tegenslag 2. Hoe is het nu met zijn gezondheid?

‘Ik zit op 90 procent.’

Aangesterkt, uitgerust, je zou hem de 83 jaar niet geven die hij over negen dagen toch echt wordt. ‘Dat de film af kwam, is puur de verdienste van editor Job ter Burg. Ik had er door die medische toestand lang de energie niet meer voor, maar Job ging stug door met monteren. Dat mag ook weleens gezegd worden.’

Hoofdrolspeler Virginie Efira op de cover van het tijdschrift Croisette. Beeld Renate Beense
Hoofdrolspeler Virginie Efira op de cover van het tijdschrift Croisette.Beeld Renate Beense

Dus is Ter Burg (‘Moet dat erin? Het is gewoon Pauls film, hoor’) ook in Cannes, net als de Amerikaanse scenarist David Birke. Als een scriptdokter voltooide hij samen met Verhoeven Benedetta toen Gerard Soeteman, de vaste Nederlandse scenarist van de regisseur, er geen zin meer in had. Soeteman vreesde dat Verhoeven te veel de nadruk zou leggen op de seksuele aspecten van het verhaal, in plaats van op de politieke aspecten die bij de machtige katholieke kerk in de Renaissance hoorden. Dat was dus tegenslag 1. ‘Ik schat Gerards aandeel op 60 procent. Hij had van mij gewoon op de aftiteling kunnen blijven staan, maar dat wilde hij zelf niet’, vertelde Verhoeven al op de set, in november 2018.

De Franse producent Saïd Ben Saïd, met wie Birke en Verhoeven eerder aan Elle (2016) werkten, spoorde het duo aan om toch vooral door te gaan. Ben Saïd is er uiteraard bij, vanavond, net als Martine Verhoeven en ook Mita de Groot, de persoonlijk assistent van de regisseur die – heel handig als je een Franse film maakt – uitblinkt in Frans. Van de cast herkennen we de Belgisch-Franse hoofdrolspeler Virginie Efira (44) en de Belgisch-Griekse Daphne Patakia (29), de Bartolomea uit de film. Om 5 uur verzamelen, het is een heel gezelschap, maar eerst een beschaafd glaasje champagne voordat het richting limousines gaat.

Paul Verhoeven in de lobby van het Marriott Hotel in Cannes, samen met producent Saïd Ben Saïd en scenarioschrijver David Birke, vlak voor de première van Benedetta. Beeld Renate Beense
Paul Verhoeven in de lobby van het Marriott Hotel in Cannes, samen met producent Saïd Ben Saïd en scenarioschrijver David Birke, vlak voor de première van Benedetta.Beeld Renate Beense

Premièrestress. Kent Verhoeven dat nog na zestien speelfilms in vijftig jaar tijd? ‘Ik heb voor Benedetta al heel wat telefonische interviews moeten doen, vooral met Amerikaanse bladen. Zij hebben het de hele tijd over de male gaze, de mannelijke blik op vrouwenzaken.’

Dat zit momenteel in de lucht, ja. Een actuele discussie die teruggaat op de denkbeelden van de Londense filmhistoricus en feminist Laura Mulvey, die de term in 1975 muntte. Zij stelt: door de machtsongelijkheid in de samenleving tussen mannen en vrouwen worden vrouwen in de kunst weergegeven vanuit een mannelijk standpunt.

Verhoeven: ‘Ik dacht juist dat in mijn films vrouwen er altijd sterk uitkomen. In Basic Instinct, Zwartboek, Elle... in Showgirls zelfs... Fientje uit Spetters... en met Benedetta is het niet anders. We zullen wel zien wat er nu weer van komt. Doorgaans is het kielekiele.’

Dat kon hij wel verwachten, toch? Een lesbischenonnenfilm, juist op het moment van aanzwellende preutsheid? Noem het een omgekeerde seksuele revolutie. ‘Lesbische liefde is van alle tijden, ik zie niet wat daar mis mee is. Bovendien hebben we het hele gegeven van de film uit de werkelijkheid geplukt, zoals beschreven door historicus Judith C. Brown. Lesbische liefde is onderdeel van de natuur.’

Moderne vraag: was er een intimiteitscoördinator op de set? ‘Ja, dat waren Virginie en Daphne zelf. Alles is vooraf besproken en in storyboards uitgewerkt. Niemand kwam voor verrassingen te staan.’

Hoofdrolspeelster Virginie Efira, in een jurk van Christian Dior Spring 2020 Haute Couture, op weg naar de première van Benedetta. Beeld Renate Beense
Hoofdrolspeelster Virginie Efira, in een jurk van Christian Dior Spring 2020 Haute Couture, op weg naar de première van Benedetta.Beeld Renate Beense

Virginie Efira, later op de persconferentie: ‘Seksualiteit is een interessant onderwerp. Weinig regisseurs weten hoe je dat in beeld moet brengen, maar Paul Verhoeven wel. Die heeft dat altijd geweldig gedaan, al sinds hij begon met films maken. En alles verliep aangenaam op de set als de kleren uitgingen.’

Ach ja, het zal ook eens niet: reuring bij een Paul Verhoevenfilm. Maakt het ook wel zo leuk, natuurlijk. Zelfs als hij een in opzet ‘kleine film’ met slechts een beperkt budget als Turks fruit of Basic Instinct draait, heb je de poppen al aan het dansen.

‘Oké, er is wat commotie over Benedetta’, vervolgt hij in de lobby, ‘met name over het houten Mariabeeldje dat door de nonnen als seksspeeltje wordt gebruikt. Volgens het boek van Judith C. Brown werden lesbische nonnen wel gestraft. Maar pas als ze een ‘instrument’ gebruikten, zoals zij dat noemt, belandden ze op de brandstapel. En, schrijft Brown, daar gingen dus heel wat nonnen op. Overigens, ik vind de martelingen van de kerk aan het slot van de film veel schokkender dan die Maria-dildo. Dat is dan de kerk die in de naam van Jezus liefde preekt... maar ze duwen het wel steeds hun kant op.’

Cannes, juli 2021. Beeld Renate Beense
Cannes, juli 2021.Beeld Renate Beense

Weet je wat het is, peinst Verhoeven. ‘Eerlijk gezegd had ik veel meer problemen verwacht met Elle. Een vrouw die een sadomasochistische relatie aangaat met haar verkrachter... Da’s ook niet alledaags. Maar daar kregen we dan weer allerhande prijzen voor. We werden zelfs de Franse inzending voor de Oscars. Komt door Isabelle Huppert. Zij en zij alleen kan met zo’n duister verhaal wegkomen. Elle was van begin af aan Isabelles idee. Ze heeft de producent verzocht om mij als regisseur te vragen. Zo kwam ik bij het project.’

Wie het startsein geeft, is niet helemaal duidelijk, maar daar gaat het gezelschap al de roltrap af. Mondkapjes op, zwaaien naar de fans, limo’s in, op naar de rode loper van het festivalpaleis. Beneden staan de flitsende fotografen in de aanslag.

De Rode Loper! Nergens is de rode loper zo rood als in Cannes. De vorige keer met Elle, zaterdag 21 mei 2016, was het een bont spektakel geweest. Weliswaar stonden er scherpschutters op de daken opgesteld, vanwege de mogelijke terroristische dreiging – je zag hun silhouetten tegen de ondergaande zon – uit de speakers knalde destijds snoeihard Lust for Life van Iggy Pop, omdat dit stuwende nummer ook in Elle zit. Rock-’n-roll op de rode loper, en samen met zijn cast glom Verhoeven van trots. Een filmauteur, after all. Dat zal hij toch wel even gedacht hebben. Na zijn Nederlandse jaren en zijn tijd in Hollywood werd hij in Cannes ontvangen als de grote filmmaker die hij met zo’n omvangrijk oeuvre natuurlijk ook gewoon is.

Cannes, juli 2021. Beeld Renate Beense
Cannes, juli 2021.Beeld Renate Beense

Vanavond luidt het codewoord: sober. Geen joelende menigte achter de hekken bij de rode loper. En vooral wel: tempo, tempo, tempo. Met 24 premières is Cannes nu eerder een filmfabriek. Na de voorstelling van Benedetta moeten we er via de achterdeur uit, want voor de entree van het festivalpaleis staat de volgende deftig getooide meute alweer te popelen. Het geeft dit hele filmfeestje iets neurotisch, heel anders dan bij Elle.

Of, nou ja: na zo veel fysieke catastrofes en artistieke meningsverschillen en al dat coronagedoe blijft het een klein wonder dat de film hier nu is. Net voordat we onze plaatsen zoeken, lacht Verhoeven nog: ‘Jij bent toch zo van de verborgen continuïteit?’ Hij weet dat door de filmreeks ‘Volgens Verhoeven’ van de Volkskrant. ‘Dan geef ik je een opdracht mee. Benieuwd hoeveel citaten uit de filmgeschiedenis je na afloop kunt aanwijzen.’

Het zaallicht dooft.

Mijn gedachten gaan even terug naar de keer dat Paul Verhoeven bij mij op de stoep stond: we moesten het eens over Jezus hebben. Dat was op zondagmiddag 30 juni 2002. Na zijn jarenlange deelname aan het vooruitstrevende Jesus Seminar in Californië wilde hij de academische papers die hij daarvoor had geschreven in een boek vervatten. Of ik hem daarbij kon helpen, er een beetje toegankelijke taal van maken. Thema: wie was de historische figuur Jezus nu werkelijk en waar stond hij voor?

Paul Verhoeven op het filmfestival van Cannes 2021. 
 Beeld Renate Beense
Paul Verhoeven op het filmfestival van Cannes 2021.Beeld Renate Beense

Dat boek, Jezus van Nazaret, verscheen in 2008 en er zou een speelfilm van komen. Maar na zoveel uren Jezusstudie had Verhoeven het wel weer even gezien, en dus verlegde hij zijn aandacht naar een film over Jeanne d’Arc. In haar personage zou hij veel van wat hij over Jezus had geleerd kunnen laten terugkomen, dat was het idee. Maar uiteindelijk werd het Benedetta, waarin dan weer veel van Jeanne d’Arc zit. Dus in diepste wezen is Benedetta zijn langverwachte Jezusfilm, als het gaat om de beleving van religie. Ik had die stelling al eens aan Verhoeven voorgelegd op de set van Benedetta: ‘Nou ja, je mag dat kader zo wel schetsen. Tenzij ik die film over Jezus alsnog ooit eens draai: dan was Benedetta een voorstudie.’

We moesten begrijpen: het is erbarmelijk wat met name de katholieke kerk in al die eeuwen van Jezus heeft gemaakt. ‘Jezus bracht ons een nieuwe ethiek, zoals je terugvindt in zijn parabels. Denk aan de barmhartige Samaritaan: heb je vijand lief. Nog altijd hoogst actueel. Maar de kerk heeft Jezus aangewend voor politiek, zelfverrijking en machtsmisbruik – al die schandalen ook van die priesters met die jongetjes. Dat is niet mijn Jezus.’

Cannes, juli 2021. Beeld Renate Beense
Cannes, juli 2021.Beeld Renate Beense

Veel van die ideeën zien we terug in Benedetta, inclusief de politieke spelletjes van de oude abdis Felicita (Charlotte Rampling), de provoost van Pescia (Olivier Rabourdin) en de pauselijke nuntius in Florence (Lambert Wilson). Dit is wat Volkskrant-recensent Bor Beekman over de film vanuit Cannes berichtte: ‘Benedetta blijkt, meer dan die gevreesde nonnensoftseksperiodefilm, vooral een humorvol spektakel over de mate waarin de mens ‘Gods wil’ almaar buigt naar de omstandigheden. Verhoeven plaatst het door de kerk aanbevolen lijden en zelfkastijden (‘Je grootste vijand is je lichaam!’) recht tegenover het zo zondig geachte lichamelijk genot.’

Dialectiek, daar is Paul Verhoeven inderdaad enorm van. Altijd al geweest ook. Het Franse publiek kan het wel waarderen, want na de voorstelling wordt de regisseur gefêteerd op een staande ovatie. Naderhand zullen ook met name de Franse kranten en bladen Benedetta roemen: 5 sterren in Cahiers du cinéma, 4 in Le Monde, 4 ook in Libération. De Angelsaksische pers is een tikkeltje zuiniger, al gooit Rolling Stone er ook 4 sterren tegenaan. Benieuwd hoe de film straks in Nederland wordt ontvangen. In Rusland is de film inmiddels verboden: blasfemisch en propageren van homoseksualiteit, luidde het oordeel.

Paul Verhoeven met actrice Daphne Patakia na de première van Benedetta op het dakterras van het Marriott Hotel in Cannes. Beeld Renate Beense
Paul Verhoeven met actrice Daphne Patakia na de première van Benedetta op het dakterras van het Marriott Hotel in Cannes.Beeld Renate Beense

Marriott Hotel. Dakterras. Afterparty. Links aan de bar staat een zware delegatie van Nederlandse filmbonzen, onder wie directeur Bero Beyer van het Nederlands Filmfonds. Ze zijn in Cannes om zaken te doen en te netwerken op partijtjes. Het Filmfonds heeft 250 duizend euro in Benedetta gestoken, op een totaalbudget van 18 miljoen – ook dat verklaart hun aanwezigheid hier.

Helemaal rechts achterin, bijna buiten het zicht, zit Paul Verhoeven met zijn entourage. Hapjes en drankjes, regelmatig schuift Saïd Ben Saïd langs met de nieuwste recensies van de film op het internet.

‘En?’

‘Nou, Paul… ik telde wel veertig verwijzingen. Veelal uit je eigen werk. Vleugje Floris met die ridders te paard uit het begin. De builenpest uit Flesh + Blood. De torenscène van Hitchcocks Vertigo. Het visioen van Jezus aan het kruis uit De vierde man. Sowieso je halve Jezusboek. De brandstapel van Jeanne d’Arc. De springerige liefdesscènes uit Turks fruit. De langgerekte schaduwen op de muur, bij het schijnsel van kaarsen... dat is Eisensteins Ivan de Verschrikkelijke, toch?’

‘Ja, allemaal waar. Maar ik bedoelde iets anders.’

‘O?’

‘De flagellanten, de zelfkastijders. Die heb ik geleend uit Het zevende zegel van Bergman. Had jij toch moeten weten. Die hebben we nota bene voor onze serie in de krant gedaan.’

Hij blijft toch het zoontje van een schoolhoofd, bedenk ik.

‘Ja, meester.’

‘Het is geloof ik helemaal niemand opgevallen, hoor.’

Cannes, juli 2021. Beeld Renate Beense
Cannes, juli 2021.Beeld Renate Beense

De stemming is er een van vrolijkheid en opluchting. Beneden raast het verkeer nachtelijk Cannes in en uit, en ook Verhoeven zal zondag de stad verlaten. Het blijkt een goede festivaltraditie om mogelijke winnaars van de Gouden Palm naar een villa net buiten Cannes te brengen. Als ze te lang in het straatbeeld worden gesignaleerd zou dat maar aanleiding geven tot speculaties over de uitslag, is het idee. ‘De organisatie heeft mij gevraagd om buiten beeld nog even te blijven. Ik weet niet eens wat je allemaal kunt winnen in Cannes, behalve die Gouden Palm dan. Weet jij dat?’

Ongeloof. Verbijstering. Weet hij dat echt niet? ‘Een stuk of zeven prijzen’, zeg ik, ‘in de gebruikelijke categorieën. Beste regisseur, acteur, actrice, scenario, juryprijs, dat soort werk.’

‘O ja.’

Later die week stuurt hij een mailtje. ‘Hi Rob, niks gewonnen in Cannes maar de gezamenlijke etentjes waren ontzettend leuk! Nu nog drie dagen naar Parijs en dan weer terug in Den Haag en even geen Benedetta. Hartelijke groeten, Paul.’

Even achteraan gebeld. Waar die ophef in Nederland nou over ging, wilde hij nog weten, daar had hij iets van vernomen. O ja, dat. Directeur Bero Beyer had vanuit Cannes voor de camera van het VPRO-programma Cinema gezegd dat ‘Paul Verhoeven maar beperkt bijdraagt aan de diversiteit binnen de Nederlandse film’. Twitter ontplofte van woede, en het kwam Beyer op een tirade van Hans Teeuwen te staan.

Verhoeven: ‘Is er nu een rel?’

Ik: ‘Beetje. Waait wel weer over, joh.’

Verhoeven: ‘Jammer.’

Lachend hangt hij weer op.

Paul Verhoeven op het Cannes Filmfestival 2021. Beeld Renate Beense
Paul Verhoeven op het Cannes Filmfestival 2021.Beeld Renate Beense

Het boek Benedetta

Voor wie meer wil weten over het verhaal: ook in het Nederlands is onlangs een heruitgave verschenen van de studie die de Amerikaanse historicus Judith C. Brown maakte over de non Benedetta Carlini. Brown vond bij toeval de processtukken in het Rijksarchief in Florence. De oorspronkelijke titel luidde: Immodest Acts – The Life of a Lesbian Nun in Renaissance Italy (1986). Destijds bezorgde uitgeverij Bert Bakker de Nederlandse versie: Onkuise handelingen. Nu is het boek verkrijgbaar als Benedetta – Het leven van een lesbische non in Italië tijdens de renaissance (Uitgeverij Prometheus; € 20).

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden