Aard van het beestje

De wildheid van de knobbelzwaan kan niet in twijfel worden getrokken

Caspar Janssen gaat wekelijks op zoek naar een dier in zijn habitat. Wat typeert het dier? En waarom doet het juist nu van zich spreken?

De knobbelzwaan Beeld Margot Holtman
De knobbelzwaanBeeld Margot Holtman

Voor de knobbelzwaan is een intensieve zoektocht niet vereist. We gaan gewoon bij ze staan, op het Stedenwijkstrand in Almere Stad. Ze dobberen ook voor onze neus, lebberen lawaaierig het kroos van het water en slaan af en toe hun imposante vleugels uit. De knobbelzwanen worden gekoesterd door de stadsbewoners, weet stadsecoloog Ton Eggenhuizen, mensen vinden ze sierlijk en mythisch. Daarentegen spreken ‘echte’ vogelaars vaak laatdunkend van een ‘suf parkbeest’, waarvan de wildheid in twijfel wordt getrokken. De zwaan werd immers eeuwenlang gekweekt, vanwege het dons, of om dienst te doen als siervogel. Het zogeheten zwanendriften, een wreed soort pluimveehouderij met knobbelzwanen, werd in Nederland pas een paar jaar geleden verboden.

Als stadsecoloog kijkt Eggenhuizen anders naar het dier. ‘Voor mij staat de knobbelzwaan symbool voor het verbinden van cultuur en natuur, en voor het de verbinding tussen stad en platteland.’

Samen met een kompaan volgt hij de knobbelzwanen van Almere al jaren, met als voordeel dat de zwanen makkelijk te benaderen zijn en te ringen. En hij schreef een boek over de knobbelzwaan, dat dezer dagen verschijnt. In dat boek maakt hij korte metten met de aanname dat de vogel niet wild en inheems zou zijn. Dat was niet moeilijk om aan te tonen. ‘Het blijkt gewoon uit archeologische vondsten. Al duizenden jaren voor het begin van onze jaartelling kwam de knobbelzwaan in onze contreien voor. Pas veel later volgde de gevangenschap, voor slechts een deel van de vogels.’ Datzelfde verhaal gaat vermoedelijk op voor de iets afwijkende ‘Poolse variant’, die vaak als ‘gekweekt’ wordt gezien.

Goed, dat is genoteerd. Maar die inheemse, wilde knobbelzwaan voelt zich vervolgens wel thuis in de stad, en in de nabijheid van mensen. Eggenhuizen wijst naar de overkant van het Weerwater: daar, bij de jachthaven zat dit jaar een broedpaar, en daar op die pier ook. ‘Ze broeden ook weleens in tuinen.’

In Almere leven relatief meer knobbelzwanen dan in het even waterrijke Amsterdam. ‘Amsterdam heeft kades, in nieuwe steden zijn oevers aflopend en natuurvriendelijker.’ Aan voedsel geen gebrek. ‘Ze eten in de zware ruiperiode wel 4 kilo per dag aan waterplanten. Ze voorkomen daarmee ook dat het water dichtgroeit.’

Die kenmerkende knobbel boven de snavel, dat is wat Eggenhuizen ‘een eerlijk signaal’ noemt. ‘Hoe groter de knobbel, hoe beter de conditie, en vrouwtjes en mannetjes kiezen elkaar uit op basis van de grootte van hun knobbel.’

De mythe van de paartrouw gaat onderuit. Eggenhuizen: ‘Na een paar jaar is nog maar een fractie van de oorspronkelijke paren bij elkaar. Op het moment dat de partner wegvalt wordt zijn of haar plek razendsnel opgevuld door een andere zwaan. Knobbelzwanen zijn eerder trouw aan een territorium, dat verdedigen ze fel.’ Op het boerenland worden ze soms nog bejaagd, maar, zegt Eggenhuizen, ‘boeren zouden eigenlijk blij moeten zijn met een broedpaar knobbelzwanen op hun land. Die jagen de grote groepen jonge zwanen weg.’

Blijft er nog iets overeind van het romantische beeld van de knobbelzwaan? Toch wel. Bij sommige taferelen houdt zelfs een doorgewinterde bioloog het niet droog, zegt Eggenhuizen. ‘We brachten eens een gewond geraakte en herstelde knobbelzwaan van het vogelasiel terug naar zijn territorium. We lieten hem los in het water, en het vrouwtje kwam meteen van het nest af. Koppen schudden, aan elkaar knabbelen, roepen, de vleugels uitslaan. Een echte triomfceremonie, zoals ze dat normaal gesproken alleen na het baltsen doen. Dat zag er toch echt uit als liefde.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden