Zwitsers bestelen ons, tijd voor actie

Nederland heeft de Zwitserse bank UBS gevraagd gegevens van Nederlandse rekeninghouders door te spelen. Econoom Gabriel Zucman zal ongetwijfeld met genoegen hiervan kennis hebben genomen. Zucman pleit al langer voor radicale stappen nodig. Weg met het Zwiterse bankgeheim en zet Luxemburg desnoods uit de EU.

Econoom Gabriel Zucman. Beeld Getty Images

Eens per jaar vindt in het holst van de nacht een merkwaardig ritueel plaats: een karavaan van vrachtwagens uit heel Europa verzamelt zich op een geheime locatie langs de Zwitserse grens. De vrachtwagens zitten propvol bankbiljetten. Als het signaal klinkt - het geluid van een koekoeksklok - beginnen bewakers de geldkoffers in razend tempo uit de vrachtwagens te laden. Ze overhandigen het geld aan door sint-bernardshonden vergezelde agenten aan de andere kant van de slagbomen, die de koffers weer in vrachtwagens laden, waarna het geldtransport zich op weg begeeft naar de kluizen van de Zwitserse banken. In nog geen half uur is 'Operatie Alpenhoorn' voltooid.

Helaas vindt dit ritueel niet echt plaats; maar de werkelijkheid komt op hetzelfde neer. Elk jaar verdwijnt dankzij het Zwitserse bankgeheim 50 miljard euro aan vermogen uit de Europese Unie, becijfert de Franse econoom Gabriel Zucman (29) in het onlangs verschenen Belastingparadijzen, de vertaling van zijn boek La richesse cachée des nations. Zijn werk over vermogen en kapitaal deed hij samen met Thomas Piketty, wiens Le capital au XXIe siècle voor een groot deel steunt op deze onderzoeken. Dankzij de 'regelrechte diefstal' door Zwitserland, Luxemburg en andere fiscale piraten vertonen de Europese belastingstelsels zoveel gaten als een stuk emmentaler.

'Europa verkeert in een crisis die maar blijft duren. Velen interpreteren dit als een teken van onomkeerbaar verval, maar ze hebben ongelijk', schrijft Zucman. 'Het oude continent is het rijkste gebied van de wereld en dat blijft nog wel even zo. De private rijkdom is er veel en veel groter dan de overheidsschulden. En anders dan vaak wordt gedacht, kan over die rijkdom belasting worden geheven. De winsten vertrekken naar de Bermuda's, maar de fabrieken niet. Het geld wordt in Zwitserland verstopt, maar het wordt er niet geïnvesteerd. Het kapitaal is niet beweeglijk, het kan alleen worden weggemoffeld. Europa besteelt zichzelf.'

De eurocrisis had een stuk minder erg kunnen zijn - en de bezuinigingen idem dito - als Europa de belastingparadijzen echt zou aanpakken, zegt Zucman in Londen, waar hij doceert aan de London School of Economics. 'Kijk naar een land als Frankrijk: daar had de staatsschuld meer dan 20 procentpunt lager kunnen zijn - rond de 70 procent van het bbp in plaats van 94 - zonder de door het bankgeheim mogelijk gemaakte belastingvlucht uit Frankrijk.' Wereldwijd staat naar schatting 5.800 miljard euro aan privévermogen op bankrekeningen in belastingparadijzen, aldus Zucman. Dat is, ter vergelijking, vijfentwintig keer zo veel als de vermaledijde buitenlandse schuld van Griekenland, die 230 miljard euro bedraagt. 'Als de Griekse regering een manier zou vinden om de grootscheepse belastingontwijking door Griekse scheepsmagnaten en andere rijken tegen te gaan, zouden de bezuinigingen in Griekenland en de sociale gevolgen daarvan veel minder ingrijpend hoeven zijn.'

Eerlijker verdelen

Let wel: het doel is niet dat overheden als hollebolle gijzen nog meer vermogens opslokken, zegt Zucman. 'Staten hoeven niet meer belastinginkomsten te vergaren dan ze nu al doen. Het gaat erom de belastingen eerlijker te verdelen en de sociale rechtvaardigheid te vergroten.' Een millennia oud gezegde luidt: wetten zijn als spinnenwebben waarin de kleine vliegjes verstrikt raken terwijl de grote er dwars doorheen vliegen. Zo is het anno 2015 ook met belastingen: de allerrijksten kunnen zich eraan onttrekken, waardoor staten minder middelen hebben om de rijkdommen te verdelen, gelijkheid van kansen te waarborgen en een sociaal land op te bouwen, zegt Zucman. 'De belastingontwijking door de rijken wordt door de rest van de bevolking bekostigd. Met eerlijker belastingen zouden de onder- en middenklasse minder hard geraakt hoeven worden door bezuinigingen, en zouden bijvoorbeeld de btw en de inkomstenbelasting voor dat deel van de bevolking omlaag kunnen.'

Hoe werkt belastingontwijking precies? Rond belastingparadijzen hangt een 'mythische dimensie', zegt Zucman, alsof de banken en accountantskantoren aldaar vol zitten met Einsteins die zulke complexe, wereldomspannende belastingconstructies uitknobbelen dat de belastingdiensten aller landen het nakijken hebben. Bankiers en accountants hebben er belang bij om deze zelffeliciterende mythe in stand te houden, geholpen door de halfzachte maatregelen van politici en de tot voor kort matige interesse van economen voor het onderwerp.

In werkelijkheid zijn de belastingconstructies helemaal niet zo ingewikkeld, zegt Zucman. Zwitserland is de spil in de meeste ervan. Wie zijn miljoenen naar Zwitserland wil overhevelen om de belastingen in eigen land te ontwijken, gaat in grote lijnen als volgt te werk. Stap één: zet een nepbedrijf op, bijvoorbeeld in Delaware, de Amerikaanse staat waar - dankzij lage belastingen, volstrekte anonimiteit en minimale controles - meer ondernemingen zijn gevestigd dan er mensen wonen. Stap twee: open een bankrekening in Zwitserland, op naam van dat bedrijf. Een fluitje van een cent. Stap drie: koop fictieve diensten in van je bedrijf in Delaware (bijvoorbeeld 'adviezen') en betaal daarvoor door geld over te maken naar de Zwitserse bankrekening. De ondernemer in kwestie profiteert op twee manieren: door te betalen voor de fictieve diensten van zijn nepbedrijf in Delaware vermindert hij de belastbare winst van zijn echte bedrijf, waardoor hij in eigen land minder vennootschapsbelasting hoeft te betalen. Bovendien levert het geld op zijn Zwitserse bankrekening allerlei inkomsten op, wanneer het bijvoorbeeld wordt belegd op de internationale markten. Dankzij het Zwitserse bankgeheim ontsnappen deze inkomsten aan het oog van de fiscus in eigen land. Zwitserse banken hoeven andere landen niets te melden over de rente en dividenden van hun cliënten.

Een Zwitserse bank in Genève. Beeld afp

Dictators en oligarchen

'De Zwitsers stelen zo de belastinginkomsten van andere landen, niet alleen ten behoeve van zakenlieden, maar ook van drugshandelaren, Russische oligarchen, Afrikaanse dictators, et cetera', zegt Zucman. In zijn ogen is het Zwitserse bankgeheim niets anders dan 'een verkapte vorm van subsidie die het de offshorebanken mogelijk maakt de overheden van omringende landen te plunderen'.

Bijna eenderde van de wereldwijde 5.800 miljard euro aan offshorevermogens is gestald in Zwitserland. De rest bevindt zich in andere belastingparadijzen als Singapore, Hongkong, de Bahama's, de Kaaimaneilanden, Luxemburg en Jersey. Maar ook hier speelt Zwitserland een grote rol. Zo wordt een flink deel van de in Singapore en Hongkong gestalde vermogens beheerd door Zwitserse banken. Europa is het grootste slachtoffer van de belastingparadijzen. Wereldwijd bevindt zich naar schatting 8 procent van het privévermogen in belastingparadijzen, een historisch record, maar voor de Europese Unie ligt het cijfer zelfs in de buurt van de 12 procent, aldus Zucman.

Schijnfirma's

Eens in de zoveel tijd verschijnen in de media, ook in deze krant, heroïsch klinkende koppen als 'G20 klaar voor aanpak belastingontwijking' of 'Einde aan gouden tijd van nergens belasting betalen'. In werkelijkheid is sinds de kredietcrisis bitter weinig vooruitgang geboekt in de strijd tegen belastingontwijking, vooral niet binnen Europa, zegt Zucman. Alle tot nu toe bediscussieerde maatregelen stuiten op drie grenzen. Ten eerste bevatten ze geen dwangmiddelen om de belastingparadijzen zover te krijgen hun bankgeheim op te heffen. Bovendien kunnen de banken in belastingparadijzen maatregelen makkelijk omzeilen zolang de financiële ondoorzichtigheid - denk aan schijnfirma's, trusts, stichtingen en andere fiscale dekmantels - niet wordt aangepakt. Maar het ergst is dat er helemaal geen controle op is of maatregelen überhaupt worden uitgevoerd. De belastingparadijzen hoeven nergens rekenschap over af te leggen.

Dus is het tijd voor radicale stappen, zegt Zucman. 'Om de belastingparadijzen te kunnen controleren moet er allereerst een wereldwijd financieel kadaster komen waarin staat wie de bezitters zijn van aandelen, obligaties en andere waardepapieren. De gegevens uit dit kadaster moeten automatisch worden uitgewisseld met belastingdiensten. Vergelijkbare kadasters bestaan al, bijvoorbeeld in Zweden of van particuliere bedrijven; maar wil je belastingparadijzen echt goed kunnen controleren dan is daar een wereldwijd kadaster voor nodig. Het IMF is in staat dat in korte tijd op te tuigen.'

Wat gebeurt er als de belastingparadijzen daar niet aan willen meewerken? 'Dan volgen sancties. Als Duitsland, Frankrijk en Italië samen bijvoorbeeld 30 procent invoerrechten heffen over producten uit Zwitserland, dan kost dat de Zwitsers net zoveel als wat de Zwitserse banken verdienen aan de Europese belastingvlucht. Als Europa echt wil, kan het snel afgelopen zijn met het Zwitserse bankgeheim.'

Pessimistisch

Nog zwaardere sancties heeft Zucman in gedachten voor Luxemburg, in de Europese Unie qua financiële ondoorzichtigheid de evenknie van Zwitserland. Na jarenlange druk van andere landen beloofde Luxemburg eind vorig jaar om in 2017 het bankgeheim volledig op te heffen. Maar Zucman is pessimistisch; er blijven nog te veel beperkingen over, waardoor fraudeurs beschermd blijven met hun trusts en andere schijnconstructies.

Mochten Luxemburg en zijn banken blijven tegenwerken in de strijd tegen belastingparadijzen, of het niet zo nauw nemen met de regels, dan moeten de andere landen niet schromen Luxemburg uit de Europese Unie te verbannen. 'Elk land heeft nu vetorecht. De vertegenwoordiger van de 500 duizend Luxemburgers kan in de EU zijn wil opleggen aan 500 miljoen Europeanen. Gunnen we dat recht aan een land waarvan de financiële sector bijna 40 procent van het nationale bbp uitmaakt, en dat er alle belang bij heeft financiële veranderingen te blokkeren? Een groot deel van Europa is voor minder financiële geheimzinnigheid en voor eerlijker belastingen. Als Luxemburg dat blijft tegenhouden moet het uit de EU.'

Zucman trekt zelfs in twijfel of Luxemburg eigenlijk wel een staat is. Hij vergelijkt Luxemburg met een olieplatform, maar dan voor de financiële sector. 'De Luxemburgse economie is zeer afhankelijk van de buitenlandse financiële industrie. Het is een ontmoetingsplek: overdag komen vertegenwoordigers van multinationals en banken van over de hele wereld er bijeen om zaken te doen, en 's avonds nemen ze weer het vliegtuig naar huis. Dan ben je geen echte staat, dan ben je eerder een zakelijk platform. En als je geen staat bent, hoor je niet thuis in de EU.'

De minister van financiën van Luxemburg Pierre Gramegna. Beeld epa

Is Nederland een belastingparadijs?

Ook Nederland wordt door critici vaak bestempeld als belastingparadijs. 'Maar wat het beheren van private vermogens betreft kun je Nederland niet vergelijken met belastingparadijzen als Zwitserland', zegt Zucman. 'Nederland wisselt altijd financiële informatie uit met andere landen, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Oostenrijk en Luxemburg.'

Wel vervult Nederland een belangrijke rol in de internationale belastingconstructies van multinationals. 'Google gebruikt bijvoorbeeld Ierland, Bermuda en Nederland om belastingen te ontwijken. Effectief gezien betaalde Google daardoor de afgelopen jaren slechts tussen de 2 en 8 procent over de niet-Amerikaanse winsten. Dat is extreem weinig, en het is mede mogelijk dankzij Nederland.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden