Interview

Zwijgen over fraude of bedrog is óók medeplichtig zijn, zegt gedragswetenschapper Max Bazerman

Als het om fraude of bedrog gaat, vindt de Amerikaanse gedragswetenschapper Max Bazerman de zwijgende omstanders boeiender dan de oppercrimineel. Bijvoorbeeld de accountant die de boekhouding controleert. ‘Als zij veel geld verdienen aan hun dienstverlening, wordt het lastiger om problemen te zien.’

Daan Ballegeer
Elizabeth Holmes, oprichter van het frauduleuze biotechbedrijf Theranos. Beeld ANP / The New York Times Syndication
Elizabeth Holmes, oprichter van het frauduleuze biotechbedrijf Theranos.Beeld ANP / The New York Times Syndication

Max Bazerman (66) wil niets verhullen, en gaat daarom moedwillig met de billen bloot. ‘Mijn naam stond op een frauduleus onderzoek’, vertelde de Amerikaanse hoogleraar van de universiteit van Harvard onlangs op een seminarie van de Autoriteit Financiële Markten (AFM). Die studie dateert van een tiental jaar geleden, en leidde tot de spannende conclusie dat mensen eerlijker waren bij het invullen van een vragenlijst als ze die bovenaan moesten ondertekenen in plaats van onderaan.

In 2021 legde de gespecialiseerde website Data Colada het bedrog bloot. ‘Een van mijn coauteurs beweert dat de data die hij had ontvangen van het bedrijf waar we destijds mee werkten frauduleus waren. Ik heb geen duidelijk bewijs wie de fraude heeft begaan. Dat neemt niet weg dat ik medeplichtig ben.’

Is hij niet te streng voor zichzelf? ‘Zeker niet. We staan onszelf te makkelijk excuses toe, dat is juist mijn punt. Ik had te veel vertrouwen in mijn coauteurs. Het feit dat zij beter waren in het statistische werk ontsloeg mij niet van de verantwoordelijkheid om zelf de data te bestuderen. Dan had ik na een half uur vast gezien dat er problemen mee waren.’

Razend populaire reeksen

Goede mensen doen soms onbewust slechte dingen, wil de gedragswetenschapper maar zeggen. Het is vooral over die mensen dat Complicit gaat, Bazermans boek dat in november uitkomt. Hij interesseert zich dus niet zozeer voor boosdoeners zoals Elizabeth Holmes (oprichter van frauduleus biotechbedrijf Theranos), Adam Neumann (oprichter van flexwerkbedrijf en luchtkasteel WeWork), Anna Sorokin (neppe Russische erfgename), ‘Bad Vegan’ Sarma Melngailis of ‘Tinder Swindler’ Simon Liviev. Allemaal personen waar streamingdiensten recent razend populaire reeksen over hebben gemaakt.

Boeiender vindt Bazerman de ondersteunende cast van medeplichtigen, zoals zakenpartners, werknemers en investeerders. Hopelijk levert dat onderzoek ook iets op. ‘Als mensen zich gaan uitspreken als ze iets verkeerds zien, dan hebben slechteriken plots veel minder prikkels om verkeerde dingen te doen. De kans dat ze ermee wegkomen is dan namelijk veel kleiner. Meestal is medeplichtigheid niet dat mensen zelf meedoen aan iets crimineels, maar wel dat ze er niets aan doen om het te stoppen. Stil zijn is óók een actie.’

Hij waarschuwt daarbij voor het hellend vlak. Het begint klein, maar dijt uit, en ergens onderweg verdampt de ethiek. Dat speelde een belangrijke rol bij Enron, de Amerikaanse energiereus die in 2001 ten onder ging in een wervelstorm van fraudeschandalen. De bedrijfswinsten waren jarenlang kunstmatig opgeblazen terwijl zich miljardenschulden opstapelden in dubieuze buitenbalansvehikels.

‘Enron heeft duidelijk de wet overtreden, daar is geen twijfel over’, zegt Bazerman. ‘Accountant Arthur Andersen heeft dat laten gebeuren. Er waren tientallen mensen die bij Enron werkten, en die niet hebben ingegrepen. Misschien waren een paar daarvan corrupt, maar de meesten waren waarschijnlijk aardige mensen met goede bedoelingen. Het probleem is dat zij te graag hun klant wilden plezieren, en niet bij hun bazen wilden opbiechten dat ze niet snapten wat er precies aan de hand was bij Enron.’

Liever stortten ze zich op de problemen bij het bedrijf die ze wél begrepen, en die ze konden afvinken als opgelost, aldus Bazerman. Ondertussen groeide jaar na jaar de fraude, over de grenzen van het ethische heen, tot voorbij die van het wettelijke. Het boekhoudschandaal betekende niet alleen het einde van Enron, maar ook van Arthur Andersen.

‘Deskundig, objectief en onafhankelijk’

Het voorbeeld is niet toevallig gekozen, want Bazerman heeft een eitje te pellen met accountants. De Amerikaan haalt er zowaar een rapport van de AFM uit 2018 bij over de kwetsbaarheden van deze sector. Daarin staat de doelstelling die de wetgever voor ogen heeft, namelijk ‘dat accountants onafhankelijke professionals zijn die een deskundig, objectief en onafhankelijk oordeel vellen over de betrouwbaarheid van de informatie die ondernemingen verstrekken’.

Tot zover het ideaal. De praktijk staat daar volgens hem een eind vandaan. ‘Het idee van onafhankelijkheid is dat je geen voorkeur hebt voor een bepaalde uitkomst. In de praktijk hebben accountants sterke prikkels om hun klanten gelukkig te houden. Ze willen dat bedrijven klant blijven, ze willen hen extra diensten verkopen, en misschien willen ze er later zelf gaan werken.’

Hun partijdigheid is vaak onbewust, merkt Bazerman op. ‘Zelfs eerlijke accountants zijn niet in staat om hun vooroordelen opzij te zetten. Ze liegen niet met opzet, maar mensen hebben gewoon een natuurlijke neiging om te zien wat ze willen zien. Als accountants veel geld kunnen verdienen aan hun dienstverlening, wordt het lastiger om bij een audit problemen te zien.’

Max Bazerman Beeld Russ Campbell
Max BazermanBeeld Russ Campbell

Bazerman heeft in het verleden al suggesties gedaan om problemen met het huidige model te remediëren. Zo pleit hij voor een periode waarin een bedrijf het contract met zijn accountant niet kan opzeggen, om op die manier de dreiging weg te nemen dat de accountant na een ongunstige controle wordt ontslagen. Ook zou een bedrijf na die periode verplicht moeten veranderen van accountant. In Nederland mogen bedrijven tien jaar lang dezelfde accountant aanhouden, en er is voor de accountants geen bescherming tegen ontslag.

De Kwartiermakers Toekomst Accountancysector, experts aangesteld door de minister van Financiën, voeren op dit ogenblik meerdere experimenten uit met alternatieve modellen die tot meer onafhankelijkheid in de accountancysector kunnen leiden. Een daarvan gaat bijvoorbeeld over het scheiden van de winst van controle en die van advies. ‘Dit is pionierswerk’, verklaarde kwartiermaker Marlies de Vries vorige week aan de Volkskrant. ‘Heel Europa kijkt naar wat wij hier aan het doen zijn.’

Prestigieuze namen

De kritische blik moet niet enkel van buiten komen, maar ook van binnenuit. Als die ontbreekt, kunnen slechte intenties vrij woekeren. Een mooi voorbeeld daarvan is Theranos, het bloedtestbedrijf waarvan de opmars en de ondergang meesterlijk is verhaald in John Carreyrou’s bestseller Bad Blood uit 2018. Theranos-oprichter Elizabeth Holmes had de raad van commissarissen volgepakt met prestigieuze namen, onder wie twee voormalige Amerikaanse ministers van buitenlandse zaken, Henry Kissinger en George Schulz. Geen van hen vond het verdacht dat er geen enkele commissaris was met expertise in geneesmiddelen of technologie.

Ook hier ziet Bazerman medeplichtigheid, ingegeven door passiviteit. ‘Mensen willen geloven in valse profeten.’ Ook Schulz dus. ‘Toen zijn eigen kleinzoon als laboratoriummedewerker van Theranos naar voren kwam als klokkenluider, weigerde opa hem te geloven. Fascinerend, toch?’ Samen met verschillende collega’s had Tyler Schulz zijn bloed met de Theranos-technologie laten testen op syfilis. Liefst een op vijf testte positief. ‘Niemand nam die resultaten ernstig genoeg om zichzelf ergens anders te laten testen’, zou hij daar later over zeggen.

Bazerman ziet nog een belangrijke les in dit verhaal. ‘Tyler Schulz besloot om de fraude te onthullen samen met zijn collega Erika Cheung. Dat is een patroon dat ik steeds weer tegenkom. Er is een tweede persoon nodig, iemand die valideert dat je niet gek bent. Dat maakt het een stuk makkelijker om de klok te luiden. Anders stapt iemand die niet medeplichtig wil zijn vaak op, en komt het bedrog dus nog niet aan het licht.’ Toen dat bij Theranos uiteindelijk wel gebeurde, ging de geraamde waarde van het biotechbedrijf van 9 miljard dollar naar nul.

Boete boven beterschap

Hoe bestraf je fout gedrag als het eenmaal heeft plaatsgevonden? Boetes kunnen contraproductief werken, toonden Ann Tenbrunsel and David Messick aan in een experiment uit 1999. Daarin moesten deelnemers de rol spelen van een industriële fabrikant die ermee akkoord was gegaan om vrijwillig de uitstoot van een toxisch gas te verminderen door dure apparatuur te kopen.

Vervolgens kregen sommige deelnemers te horen dat ze een beperkte boete zouden krijgen als ze de afspraken niet nakwamen, anderen hoorden dat er helemaal geen boete op zou staan. Opmerkelijk genoeg waren het juist degenen die een boete riskeerden die meer vals speelden. Het bestaan van de boete maakte dat zij het niet meer als een ethische beslissing meer zagen, maar wel als een financiële.

Wat is dan een beter alternatief dan boetes? ‘Je moet bedrijfsleiders persoonlijk aansprakelijk stellen als er duidelijk sprake is van strafbaar gedrag’, meent de Harvard-vorser. ‘Nu is het zo dat het bedrijf de boete betaalt, en de toplui blijven buiten schot. Dat moet anders. Een bedrijf kan niet in de gevangenis belanden, de ceo wel.’

Dat is precies wat er in maart gebeurde in België. De topman van de Belgische dochter van PostNL werd, net als zijn rechterhand en een depotmanager, opgepakt. Zij worden verdacht van mensenhandel, valsheid in geschrifte en het leiden van een criminele organisatie. De beschuldigingen gaan onder meer over pakketbezorgers die zwartwerken, geen verblijfsvergunning hebben, zonder rijbewijs rijden en uren maken die niet worden geregistreerd.

Op die vrijheidsberoving van de PostNL-managers kwam veel kritiek. Zij zouden als barbertje moeten hangen voor iets wat de verantwoordelijkheid van het bedrijf zou moeten zijn. Bazerman gaat niet op deze zaak in omdat hij die niet kent, maar hij wil wel een algemeen punt maken. ‘Bedrijven hebben een ongelofelijke prestatie geleverd om ons daarvan te overtuigen, terwijl het juridisch systeem het mogelijk maakt om mensen te straffen die schuldig zijn aan het creëren van de problemen. Bedrijven nemen geen beslissingen, mensen in bedrijven nemen beslissingen.’

Wat als het om meer dan de ceo gaat, om misstanden die voortkomen uit een bedrijfscultuur? Dan kunnen er tientallen schuldigen zijn. Is de ceo die als enige in de cel belandt dan de zondebok? ‘Misschien hebben we zondebokken nodig, rechtszaken die commotie in de media veroorzaken, en een duidelijke boodschap uitstralen. Als je je crimineel hebt gedragen, dan verdien je straf. Het feit dat er nog twintig anderen in het bedrijf zich slecht hebben gedragen maakt jou niet onschuldig.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden