Zwartspaarder volgt sociale norm

Zwartspaarders zijn ongevoelig voor de dreiging van de Belastingdienst. Als de fiscus op jacht is naar verborgen spaargeld of een tweede vakantiewoning, maakt dat op hen nauwelijks indruk....

Van onze verslaggever Xander van Uffelen

Dat blijkt uit een onderzoek dat de Fiod-ECD heeft uitgevoerd naar het gedrag van spijtoptanten. Deze zogeheten inkeerders laten hun gedrag mede afhangen van berichten in de media. Dreigende berichten over de 'jacht op zwartspaarders' leggen zij terzijde. Als in de kranten melding wordt gemaakt van het gedrag van inkeerders en de heersende normen in de maatschappij, heeft dat veel meer invloed.

'Dreiging in de berichten had heel weinig effect', zegt onderzoeker Adriaan Denkers van Fiod-ECD, de opsporingsdienst van de Belastingdienst. 'Je zou verwachten dat dreigende berichten over hoge boetes of een grote pakkans meer effect zouden sorteren. De inkeerders bleken echter veel gevoeliger voor de normen in de maatschappij.' Het gaat daarbij zowel om meningen - de voorgeschreven normen - als om gedragingen - de waargenomen normen.

Met de uitkomsten van het onderzoek probeert de Belastingdienst zijn voordeel te doen. De schriftelijke informatie op de website over de inkeerregeling is sinds enkele weken herschreven. De dreigende toon is vervangen door een meer informerende en normatieve insteek.

Voor het onderzoek heeft de Fiod-ECD een jaar lang alle mediaberichten over de speurtocht van de fiscus naar buitenlandse spaarrekeningen geanalyseerd. De onderzoekers bekeken welke inhoud de 67 krantenberichten hadden. De gegevens zijn vervolgens vergeleken met het aantal inkeerders dat zich had aangemeld.

Uit het onderzoek kwam naar voren dat spijtoptanten zich drie weken na een bericht aanmelden bij de fiscus. Zij gingen al twee weken na een bericht op de internetsite van de Belastingdienst op zoek naar informatie.

De aard van het bericht was doorslaggevend voor het al dan niet aanmelden. Vooral als in de krantenartikelen een 'norm' werd beschreven, besloten de inkeerders zich massaal aan te melden. In statistisch jargon: ruim 50 procent van de afwijking op het gemiddelde aantal inkeerders viel te verklaren door deze normatieve informatie in het bericht. Ook als er in het bericht stond vermeld dat inkeren mogelijk was, had dit een gunstig effect. Zo'n 30 procent viel hiermee te verklaren.

Het effect van dreiging wisten de onderzoekers echter niet aan te tonen. Ook informatie over de rechtmatigheid van de speurtocht naar zwart geld legde nauwelijks gewicht in de schaal. Een krantenbericht met informatie over de herkomst van de gegevens over zwartspaarders, maakte ook al weinig indruk.

Het aantal inkeerders bij de Belastingdienst is de laatste weken opgelopen tot zo'n veertienhonderd. De inkeerregeling werd in het leven geroepen nadat de fiscus op grote schaal zwart spaargeld ging opzoeken. De speurtocht werd opgezet na ontvangst van gegevens over de geheime spaarrekeningen bij de Kredietbank Luxemburg. Onlangs breidde de Belastingdienst het onderzoek uit naar buitenlands vermogen, waarbij ook naar de financiering van buitenlandse vakantiehuisjes wordt gekeken.

Het onderzoeksteam van Fiod-ECD heeft al eerder onderzoek gedaan naar de effecten van normen op het gedrag van fraudeurs. Ook bij zwartrijden en zwartwerken heeft sociale druk volgens dat onderzoek meer invloed dan de dreiging van een overheidsinstantie. Ook fietsenhelers en wildplassers zijn ongevoelig voor boetes, maar luisteren wel naar groepsnormen.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden