stoomcursus arbeidsrechtelijke zelfverdediging

Zwanger en ineens zonder werk – zo wapen je jezelf tegen een discriminerende werkgever

Zwangerschapsdiscriminatie is een hardnekkig probleem: 43 procent van de zwangere of net bevallen vrouwen zegt er het slachtoffer van te zijn. Hoe wapen je jezelf ertegen? Een stoomcursus arbeidsrechtelijke zelfverdediging. 

Beeld Sjoerd van Leeuwen

Stomverbaasd en dolgelukkig was Sabine toen ze drie jaar geleden, op de gezegende leeftijd van 42, in verwachting bleek van een nakomertje, dertien jaar na de geboorte van haar eerste en enige kind. Maar haar roze wolk veranderde in een carrièrebedreigende paddestoelwolk toen ze het blijde nieuws deelde met haar baas. Contractverlenging kon ze prompt op haar groeiende buik schrijven. En dat terwijl ze al in haar derde halfjaarcontract zat en alles er tot dan toe op had gewezen dat ze een vaste aanstelling zou krijgen bij de Limburgse groothandel in wenskaarten en kalenders waarvoor ze zich als duvelstoejager had uitgesloofd.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

‘Maar als ik niet zwanger was geweest, had je hier helemaal geen zwaar hoofd in gehad’, zei Sabine over de plotse bedenkingen van haar baas tegen contractverlenging, blijkens een transcript van het door haar heimelijk opgenomen gesprek. ‘Nee, nee, dat denk ik ook niet nee’, antwoordde hij. ‘Kijk, het is ook niks persoonlijks naar jou toe, maar ik moet gewoon zakelijk kijken – wat is wijsheid? Je weet ook niet hoe jij je gaat voelen, hè? Als dadelijk die man van jou wil dat je voor dat kind gaat zorgen, kijk, je weet het allemaal niet, hè?’

Zo kwam Sabine – die niet met haar achternaam in de krant wil – zwanger en wel zonder werk te zitten. Haar verhaal is bij lange na niet het enige geval van Pregnant, then screwed (Zwanger, en dan genaaid), zoals een Britse campagne tegen zwangerschapsdiscriminatie het momenteel plastisch uitdrukt. Nog altijd zegt zo’n 43 procent van de zwangere of net bevallen vrouwen te maken te hebben met (vermoedelijke) discriminatie, zo peilde enquêtebureau TNS NIPO in opdracht van het College voor de Rechten van de Mens onder ruim duizend vrouwen. Een schrikbarend cijfer als je bedenkt dat elk jaar tussen de 166 en 170 duizend vrouwen (opnieuw) moeder worden.

Opeens toch geen contractverlenging krijgen is een van de meest voorkomende vormen van zwangerschapsdiscriminatie. Van de vrouwen waarvan het tijdelijk contract afliep tijdens of vlak na de zwangerschap, denkt 44 procent dat ze geen verlenging kregen omdat ze een kind op komst hadden, blijkt uit de TNS NIPO-enquête. Maar ook expliciet afgewezen worden tijdens een sollicitatie omdat je een kind krijgt (11 procent) of zelfs ontslagen worden vanwege de zwangerschap (3 procent) komt voor.

Rotgeintjes van werkgevers

En dan zijn er nog allerlei andere rotgeintjes die werkgevers – de goeden niet te na gesproken – kunnen uithalen, merkt jurist Jos de Ridder van Juridisch Platform. Dan blijkt de vervanger tijdens het verlof bijvoorbeeld zo in de smaak te zijn gevallen dat er voor de kersverse moeder geen plaats meer is. Of er blijkt plotseling van alles mis te zijn met haar prestaties op het werk, ondanks eerdere lovende functioneringsgesprekken.

Natuurlijk, het mag eigenlijk helemaal niet – daarover straks meer – maar werkgevers doen het wél, merkt De Ridder keer op keer aan de vrouwen die hij bijstaat in hun arbeidsconflicten. Psychologische spelletjes worden daarbij niet geschuwd. ‘Werkgevers weten dondersgoed dat vrouwen na hun bevalling helemaal in de happy-modus zitten – lekker langs gaan bij de collega’s met de kinderwagen, beschuit met muisjes uitdelen. Juist in zo’n emotionele periode gaat je baas erop drukken: eerst netjes feliciteren, en je dan vertellen dat hij eigenlijk toch niet met je door wil. Want hij weet dat de happy-modus dan heel makkelijk kan doorslaan in het tegenovergestelde.’ Vaak kiezen vrouwen dan toch maar eieren voor hun geld, ziet de Ridder, en zo verruilen ze hun babybubbel voor onderhandelingen met de baas over contractbeëindiging.

Hoe wapen je je tegen dit soort vuile trucs? Een stoomcursus arbeidsrechtelijke zelfverdediging.

Beeld Bier en Brood

1. Ken je rechten

Het belangrijkste wapen tegen zwangerschapsdiscriminatie is natuurlijk de wet. En daarin staat bijvoorbeeld – artikel 7:670, lid 2 van het Burgerlijk Wetboek, voor de liefhebbers – dat een werkgever je niet mag ontslaan als je zwanger bent, en ook niet tijdens het verlof na de bevalling, plus de eerste zes weken na het verlof. Wie een kind krijgt, is dus eventjes ‘buutvrij’, qua ontslag. Uitzonderingen zijn er wel: je kunt bijvoorbeeld nog steeds op staande voet ontslagen worden, dus een zwangerschap biedt geen immuniteit tegen pak ’m beet de kassa plunderen of je baas een blauw oog slaan. En wie nog in haar proeftijd zit, is evenmin buutvrij.

Minstens even belangrijk is dat zwangerschap, bevalling en moederschap nooit, maar dan ook nooit reden mogen zijn om iemand te discrimineren. Dit staat vastgelegd in tal van wetten, richtlijnen en verdragen, zowel nationaal als internationaal. Dus of je nu een vast of tijdelijk contract hebt, in je proeftijd zit, solliciteert of juist meedingt naar promotie: je werkgever mag je nooit benadelen omdat je zwanger bent of een kind hebt gekregen.

2. Je hoeft niets te zeggen

Maar dat het niet mag, weerhoudt werkgevers er niet van om het lekker toch te doen. Zoals in het geval van een jonge moeder uit Ede – haar naam heeft ze liever niet in de krant – die tijdens haar ‘super leuke’ sollicitatiegesprek voor een baan als klantenservicemedewerker bij een grote elektronicaketen per ongeluk liet vallen dat ze een zoontje had. ‘We gaan toch voor een student in plaats voor jou’, klonk later het telefoontje, ‘omdat we niet het risico willen lopen dat je kind ziek wordt en je niet kan komen werken.’ ‘Alsof er standaard geen vader in beeld zou zijn, en je als mama altijd op zou moeten draaien voor een ziek kind’, zegt de vrouw.

Eerlijkheid in een sollicitatiegesprek is natuurlijk prachtig, maar in het geval van zwangerschappen en kinderwensen heb je dispensatie om in het ergste geval de Pinokkio uit te hangen. Want als een werkgever het eenmaal in zijn hoofd haalt om tijdens een sollicitatiegesprek naar je eventuele kinderen, zwangerschap of gezinsplanning te vragen, dan is de kans bijna 25 procent dat hij je expliciet om deze redenen afwijst, bleek uit het TNS NIPO-onderzoek. Nog eens 20 procent van de vrouwen vermoedde dat dit stiekem de reden was, ook al zei de werkgever iets anders.

Adriana van Dooijeweert, voorzitter van het College voor de Rechten van de Mens, adviseert dan ook om er het zwijgen toe te doen als je potentiële werkgever er tijdens een sollicitatie naar vraagt. ‘De wet verbiedt het niet om naar je kinderwens te vragen – hoewel het een vraag is die een jongeman natuurlijk nooit zou krijgen – maar er is geen enkele verplichting om antwoord te geven. Je hebt het volste recht om te zeggen: ‘Deze vraag vind ik te privé’.’

3. Bewijs het maar!

Heel soms is het kinderspel om zwangerschapsdiscriminatie te bewijzen. Zoals toen een Haags installatiebedrijf een appje stuurde naar een zwangere werkneemster: ‘Samantha, er is besloten in overleg met Hans en Dennis om jou [sic] contract niet te verlengen. De reden hiervoor is jou zwangerschap, door jou zwangerschap zou je 17 weken uit de roulatie zijn.’ De rechtszaak tegen haar ex-werkgever won ze met boter en suiker.

Maar een sluwe werkgever met kwaad in de zin rept natuurlijk met geen woord over je zwangerschap, ook al is dat wel degelijk de reden om je een enkeltje UWV te bezorgen. En als hij je contract niet verlengt, hoeft hij niet eens een reden op te geven. Dus hoe verzamel je dan bewijs?

Probeer in de eerste plaats zoveel mogelijk schriftelijke bevestigingen te hebben van de gesprekken die je voert met je leidinggevende, adviseert Van Dooijeweert. Vraag bijvoorbeeld of je de inhoud van een lovend functioneringsgesprek ook per e-mail kunt krijgen, opdat je baas niet achteraf kan beweren dat je al tijden slecht functioneerde. En dat is geen overbodige luxe, want uit de jurisprudentie over het thema blijkt dat zogenaamd slecht functioneren nog al eens de schaamlap is waarachter zwangerschapsdiscriminatie zich verschuilt.

Als je het vermoeden aannemelijk kunt maken dat er sprake is van discriminatie, dan draait het College voor de Rechten van de Mens de bewijslast om, legt Van Dooijeweert uit. ‘De verweerder moet dan aantonen dat hij niet gediscrimineerd heeft. Je werkgever moet dan echt goed kunnen onderbouwen dat er andere, objectieve redenen waren om bijvoorbeeld je contract niet te verlengen.’

Mocht het niet lukken om bewijs te vergaren, dan kun je zelfs grover geschut inzetten. ‘Het is misschien niet sympathiek, maar je zou kunnen proberen om je werkgever in de val te laten lopen’, adviseert jurist Emiel Bek van CNV Vakmensen. Bijvoorbeeld door opnames te maken van gesprekken met je baas. Zo moest het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) onlangs 37 duizend euro schadevergoeding betalen omdat een sollicitant het telefoongesprek had opgenomen waarin ze werd afgewezen vanwege haar zwangerschap. 

‘Er zijn kantonrechters die het niet prettig vinden, een heimelijk gemaakte geluidsopname’, zegt Bek. ‘Ook al zit je dan in bewijsnood, het heeft toch iets onsympathieks. Maar ja, zwangerschapsdiscriminatie is ook niet bepaald sympathiek.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.