De kwestie Peter de Waard

Zou een Catweazle even in het jaar 3000 kunnen kijken?

De 11de-eeuwse magiër Catweazle, die tijdens een reis in de tijd per ongeluk in de tweede helft van de 20ste eeuw terechtkomt, sprak in bijna alle afleveringen van de onlangs via Ons opnieuw uitgezonden televisieserie dezelfde bezweringsformule uit: Sator, Arepo, Tenet, Opera, Rotas.

Dit is een palindroom, of een magisch vierkant dat ook van rechts naar links, van boven naar beneden en van beneden naar boven kan worden gelezen. Het zou zoiets betekenen als ‘Zaaier Arepo houdt met moeite de wielen’. Catweazle probeerde ermee iets van de tovernarij van de moderne mensen te begrijpen. Hij was geen wetenschapper en snapte weinig van nieuwe technieken. Een gloeilamp noemde hij een zonnetje in een flesje.

Maar als Catweazle per ongeluk in de tweede helft van de 18de eeuw terecht was gekomen, was hij minder verbaasd geweest. Van 1000 tot 1500 stond de ontwikkeling nagenoeg stil.

En van 1500 tot 1800 was ondanks Renaissance, ontdekkingsreizen en de Verlichting, de vooruitgang ook niet meteen te merken. Mensen deden hun werk in de meeste gevallen op precies dezelfde manier als hun overgrootouders. Dorpen veranderden nauwelijks. Het aantal inwoners van Nederland schommelde tussen de 1- en 2 miljoen.

Als de bevolking snel toenam kwam er wel een epidemie of hongersnood waardoor het aantal mensen weer even snel afnam. In 1798 publiceerde de Britse econoom en dominee Thomas Malthus nog zijn pamflet An Essay on the Principle of Population. Op basis van een simpel model concludeerde hij dat er een plafond zou zijn van het aantal mensen op aarde, afhankelijk van de beschikbare grond – het zogenoemde malthusiaans plafond. Als de bevolking te snel zou stijgen zou er vanzelf door verhoogde moraliteit weer een daling plaatsvinden.

De economische groei tussen 1500 en 1800 – inclusief de Gouden Eeuw – bedroeg in Nederland hooguit 0,15 procent per jaar. Nederlanders werden in drie eeuwen nog geen 50 procent rijker.

Pas met de industriële revolutie in de 19de eeuw explodeerde de welvaart. Dat ging in Nederland langzamer dan in omliggende landen omdat de industrialisatie hier later begon. Maar de groei steeg al tot gemiddeld 1 procent per jaar tot 1870, 1,33 procent tot 1950, 4 procent tot 1973 en 2 procent daarna. Sinds 1800 vervijftienvoudigde het bbp en steeg de bevolking van 2- tot de huidige 17 miljoen.

Niemand weet of er ooit weer grenzen aan de groei zullen komen – door voedsel- en watertekorten, uitputting van de natuurlijke bronnen of klimaatverandering. Het geschrift van Malthus is weggehoond, net als de waarschuwingen van de Club van Rome in de jaren zeventig van de vorige eeuw. Maar als er in het tweede millennium slechts 200 jaar groei was, zou dat ook in het derde millennium kunnen gebeuren.

Helaas is de techniek niet zo ver dat hedendaagse Catweazles naar het jaar 3000 kunnen reizen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.