Zo wordt macht misbruikt bij handel in stierensperma

Over het sperma van topstier Outlaw is al weken een fikse ruzie gaande. De eigenaar van Outlaw is verbolgen dat potentiële kopers enkele dagen lang de unieke kwaliteiten van zijn stier online niet konden opzoeken in de 'stierzoeker'. En Outlaw was niet de enige stier waarvan de informatie ontbrak over de uiergezondheid, vruchtbaarheid, beenwerk en levensduur van zijn nakomelingen. Ook van Supershot en Climax konden geïnteresseerde boeren niet nagaan hoe goed het zaad was.

KI-Samen Fokstier Outlaw wordt geenthousiasmeerd op een dummy.Beeld Marcel van den Bergh/ de Volkskrant

Een gerichte aanval, zegt directeur Gerard Scheepens van de gedupeerde spermaleverancier KI Samen. Zijn stieren komen er bekaaid van af, omdat de eigenaar van het meest gebruikte onlinerunderenregister zijn eigen stieren zou voortrekken. Onzin, vindt de beheerder van de stierenzoeker, CRV. Gewoon een foutje bij het inladen van de fokgegevens, stelt een woordvoerder.

Het incident is een voorbeeld van een jarenlang sluimerende controverse tussen de verschillende aanbieders van stierenzaad. Nederlands grootste aanbieder, CRV, zou de kleinere spermaverkopers benadelen. Aangezien het commerciële CRV ook eigenaar is van de landelijke runderendatabase - een zogeheten stamboek - kan het de registratie van andere aanbieders benadelen. Belangenclub de Nederlandse Veeverbeteringsorganisatie (NVO) en kleine concurrenten beklagen zich hierover bij de overheid. De kleine bedrijven zouden 'uit de markt worden gedrukt'.

De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) heeft de kwestie inmiddels in onderzoek. RVO rept over de 'bijzondere positie' van CRV, die als commerciële partij ook de taken behartigt die horen bij de onafhankelijke registratie van stierensperma. 'CRV beslist min of meer wie er wel en geen toegang krijgt tot hun genetische techniek en onder welke voorwaarden dit gebeurt', mailt een woordvoerder van RVO. 'Andere spermafabrieken trekken regelmatig aan de bel bij ons over de scheve concurrentieverhoudingen.'

Red Roulette.

Stierzoekfunctie

Het geschil draait vooral om de veelgebruikte stierzoekfunctie op de website van CRV. In die stierzoeker toont CRV nieuwe dna-informatie alleen voor de eigen stieren. Concurrenten krijgen geen toegang tot die technologie, waardoor hun stieren lager scoren en minder worden verkocht. De kleine zaadaanbieders vinden dat CRV zijn machtige positie als gangbaar stamboek misbruikt. CRV wijst deze klacht van de hand, omdat het bedrijf meent dat de stierzoeker in juridische zin niet hetzelfde is als het stamboek.

Begin deze maand kwam het conflict tot een hoogtepunt. Toen verdwenen de prestaties van de topstieren Supershot, Outlaw en Climax uit de database. CRV herstelde de fout binnen enkele dagen. Het bedrijf begrijpt ook weinig van de kritiek van de kleine zaadverkopers. Het bedrijf beschouwt de stierzoeker als 'service naar hun afnemers', de boeren. Slechts voor de 'volledigheid' toont CRV ook stieren van concurrenten.

Scheepens van KI Samen wijst erop dat inkopers van stierenzaad alleen via de Stierzoeker bij de gegevens van alle Nederlandse stieren kunnen komen. Hij ziet het weglaten van de spermascores als 'doelbewuste actie' in lijn met de andere manieren waarop CRV kleine aanbieders benadeelt.

Zo voegde CRV onlangs een 'koopknop' toe aan het digitale zoeksysteem. Daarmee kunnen boeren direct sperma bestellen. Maar alleen van CRV-stieren. Discriminatie, vindt Scheepens. CRV zegt 'uiteraard geen sperma te verkopen van concurrenten'.

Marktverhoudingen

Het spermaconflict vindt zijn basis in de marktverhoudingen tussen CRV en andere aanbieders. CRV bezit naar schatting een aandeel van 80 procent van de rundveefokkerijmarkt in Nederland en België. Het rundveebedrijf is goed voor een jaarlijkse omzet van ruim 170 miljoen euro wereldwijd. De eerstvolgende spermaboerderij, KI Samen waar Scheepens werkt, maakt jaarlijks maximaal 7 miljoen.

CRV heeft al sinds 1998 een dubbelrol als commerciële spermaleverancier en als database voor de prestaties van alle Nederlandse stieren en hun koeiendochters. Dat stamboek was ooit onafhankelijk, maar kwam zeventien jaar geleden in handen van de zaadgigant.

Sindsdien heeft CRV zich vertakt tot in de haarvaten van de rundveesector. Door een coöperatie te vormen van allerhande fokbedrijven, schopte CRV het van spermaboer tot stamboek, fokker, inspecteur en dna-onderzoeker. Ook financiert het al jaren melkveeonderzoek aan de landbouwuniversiteit Wageningen en heeft het een groot belang in het GES - het instituut dat onafhankelijk moet berekenen wat voor nageslacht verwacht kan worden van de stieren.

Gandalf.

Het is angstaanjagend hoe verweven het is, zegt Scheepens, die wordt gesteund door de Nederlandse Veeverbeteringsorganisatie en collega's uit de branche. Zij willen anoniem blijven uit angst voor 'zakelijke represailles'. Als voorbeeld noemt Scheepens een kwestie rondom Big Malki, een van de topstieren van KI Samen. CRV kocht Malki's sperma en berekende de genetische potentie.

Big Malki bleek zo goed dat CRV zijn zaad gebruikte om zelf stieren mee te fokken. Scheepens kreeg de informatie niet, maar vernam het succes van Big Malki in een twitterbericht. 'CRV kent de fokwaarden van een concurrerende stier beter dan zijn eigenaar. Fenomenaal die genomics', aldus de tweet van een CRV-medewerker.

Ongeloof

De wrevel over de fokscores begon toen CRV in 1998 het onafhankelijk stamboek overnam. De rundveesector reageerde vol ongeloof. Net als minister Jozias van Aartsen (VVD) van Landbouw, die een bijzonder negatief advies uitbracht aan het Productschap Vee en Vlees, de voorloper van de RVO. Hij schreef in een brief aan de Tweede Kamer de publieke taken van het stamboek 'onverenigbaar' te vinden met de commerciële belangen van CRV. 'De vertrouwelijkheid van concurrentiegevoelige informatie kan niet meer worden gegarandeerd.'

Maar de fusie kon doorgaan, want destijds mocht de overheid het samengaan van private partners pas achteraf beoordelen. Ook de benodigde licentie voor het stamboek werd gegeven. Een historische fout van het Productschap Vee en Vlees, meent Joop Olieman, secretaris van de Veeverbeteringsorganisatie.

Als 'waakhond voor de sector' maakt Olieman zich hard voor ruim dertig zelfstandige spermaboeren en verwante veebedrijven. 'Precies de dingen waarover we nu klagen, voorzagen we al eind jaren negentig. Het was enorm naïef te denken dat een commerciële partij goed zou omgaan met het onafhankelijke stamboek.'

Minister Jozias van Aartsen (VVD) van Landbouw.Beeld anp

Eerlijke informatie

Boeren moeten volgens Olieman eerlijke informatie krijgen over de beste stieren en aanbieders moeten de kans krijgen eerlijk hun waar aan te bieden. 'Genetische data spelen een steeds grotere rol. Zolang CRV nieuwe ontwikkelingen voor zichzelf houdt, wordt het probleem alleen maar erger. Het is een continue bron van controverse in de rundveefokkerij.'

CRV bevestigt dat het de gewilde genetische technologie niet met iedereen deelt, maar is dat volgens een woordvoerder ook niet verplicht. CRV heeft naar eigen zeggen flink geïnvesteerd in de dna-technologie en mag daaruit best concurrentievoordeel halen. Bovendien staat het volgens de woordvoerder iedereen vrij een eigen stamboek op te richten en eigen fokwaarden op internet te publiceren, zoals CRV doet met de Stierzoeker. 'Iedereen mag die technologie zelf ontwikkelen. Wij hoeven dat niet voor Jan en alleman te doen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden