Zo komen sociale ondernemingen rond

Verbeter de wereld, begin bij je eigen bedrijf. Nederland telt steeds meer sociale ondernemingen. Maar komen ze een beetje rond?

Lunchcafé Brownies & Downies in Veghel, dat een leerwerkplek biedt aan 'mensen met mogelijkheden'. Beeld Marcel van den Bergh/de Volkskrant

De wereld verbeteren en tegelijk de bedrijfskas spekken, het kan. Nederland telt steeds meer sociale ondernemingen, meldde ABN Amro donderdag. Inmiddels zijn dat er vier- à vijfduizend. Sociale ondernemingen zijn bedrijven met een sociaal-maatschappelijke missie, zoals cadeauwinkel WAAR en maaltijdboxleverancier Beebox/Willem&Drees. Zij hebben als primair doel de wereld te verbeteren. Winst maken moet om te overleven, maar is van ondergeschikt belang.

Geen goed verdienmodel

Maar het verdienmodel van sociale ondernemingen is niet altijd goed. ABN Amro meldt dat financiële resultaten van de vaak jonge bedrijven soms achterblijven. Slechts eenvijfde maakt winst. Ruim 80 procent heeft een omzet van minder dan 1,5 miljoen euro: de meeste bedrijven in deze categorie blijven dus klein. Kan sociaal ondernemen eigenlijk wel, of prijzen zulke bedrijven zich met hun meestal dure principes uit de markt?

Sociale ondernemers zelf zijn eensgezind in hun reactie op die vraag: ze doen het niet voor het geld. Volgens Arno Kooy van Brouwerij de Prael, die werkt met mensen met psychische problemen, maakte zijn bedrijf expliciet de keuze om wat minder te verdienen op een biertje dan brouwerijen die geen werknemers met een vlekje in dienst hebben. 'Ons bier duurder maken is ingewikkeld, want consumenten hebben niet zoveel over voor een sociaal verhaal. Ze kiezen voor het bier en speciaalbier is al duur.'

Zijn brouwerij en proeflokaal zijn minder wendbaar dan de concurrentie, legt hij uit, omdat het personeel van De Prael minder wendbaar is. 'Het duurt een maand voor alle medewerkers gewend zijn aan een andere manier van afvullen. In het restaurant kunnen we om die reden niet elke week van menukaart wisselen.'

Ander soort waarde

Voor Kooy is het daarom extra jammer dat hij zijn ideële status niet kan uitventen. 'Marketingtechnisch zou het interessant zijn begrip te vragen voor het werk dat we doen, maar daar zitten de mensen die hier werken niet op te wachten. Bovendien krijg je dan misschien het imago van zuur bier.'

Fairphone, maker van telefoons die zoveel mogelijk uit 'eerlijke' materialen bestaan, denkt niet dat het zichzelf uit de markt prijst. De telefoons zijn inderdaad duurder dan die van de concurrentie, maar Fairphone richt zich op een nichemarkt van mensen die iets bijzonders willen en extra geld over hebben voor een telefoon die geen grondstoffen bevat uit 'conflictmijnen', zegt productmanager Miquel Ballester. De werknemers van de telefoonfabrikant moeten ook wat over hebben voor de bedrijfsidealen. 'Het personeel verdient iets minder dan marktconform zou zijn. Gelukkig krijgen we er een ander soort waarde voor terug.'

Maaltijdboxen

Een sociale onderneming die het wel gelukt is groot te groeien is Beebox/Willem&Drees. De maaltijdboxen van het bedrijf zijn biologisch geteeld, waarbij een gegarandeerd percentage van de omzet naar de bioboeren gaat. Volgens Drees Peter van den Bosch, een van de oprichters, maken veel sociale ondernemers de fout hun bedrijfsmodel niet te scheiden van hun principes. Willem&Drees leverde eerst lokale groenten aan supermarkten. Tegenwoordig levert het bedrijf maaltijdboxen aan consumenten. 'De concurrentie ontwikkelt zich continu, dan moet je niet koste wat het kost willen vasthouden aan je oorspronkelijke idee.'

Veel sociale ondernemingen leveren volgens het ABN Amro-rapport producten direct aan consumenten en niet aan bedrijven. Van den Bosch heeft ervaring met levering aan supermarkten. Hebben commerciële bedrijven minder belangstelling voor idealistisch ondernemen? 'De supermarkten waren geïnteresseerd, maar ze probeerden ook dingen van ons over te nemen om er hun voordeel mee te doen. Het sociale ondernemen zit hun niet in de genen.' Dan is leveren aan consumenten volgens hem makkelijker, dat zijn geen potentiële concurrenten.

Is sociaal ondernemen niet in de eerste plaats een manier om geld te verdienen met een goed imago? Zijn die fraaie idealen niet vooral een mooi uithangbord om je producten mee te verkopen? Merkenexpert Rik Riezebos denkt niet dat sociale ondernemers zo calculerend redeneren. 'Als ik met hen praat merk ik juist dat sociale ondernemers vaak niet commercieel genoeg denken. Dan moeten wij zeggen: denk ook aan je merk.'

Ben & Jerry's: meer vluchtelingen

Een ijsmerk dat oproept tot het opnemen van meer vluchtelingen door Nederland. Zijn dat idealen, goede marketing, of is het een combinatie van smaken? Ben & Jerry's wil politici in vijf Europese landen, waaronder Nederland, ervan overtuigen meer vluchtelingen op te nemen. Samen met Vluchtelingenwerk is de ijsfabrikant daarom een actie begonnen in aanloop naar een Europese beslissing over het aantal extra kwetsbare vluchtelingen dat wordt toegelaten in Europa, in het kader van het EU Resettlement Framework. Vluchtelingen worden hierbij uitgenodigd om bijvoorbeeld vanuit een vluchtelingenkamp in hun herkomstregio naar Europa te komen.

Een petitie en een nieuwe ijssmaak, waarvan een deel van de winst naar het gezinsherenigingsfonds van Vluchtelingenwerk gaat, moeten aandacht genereren voor de precaire situatie van vluchtelingen.

Op dit moment neemt Nederland jaarlijks vijfhonderd extra kwetsbare vluchtelingen op boven op degenen die via de normale asielprocedure Nederland binnenkomen. Het gaat om zieken, homoseksuelen of alleenstaande moeders uit landen als Syrië, Congo of Ethiopië. Die vijfhonderd zijn er veel te weinig, vinden de ijsfabrikant en het orgaan dat de belangen van vluchtelingen behartigt. De gehele Europese Unie zou volgens hen in de komende vijf jaar ruim een half miljoen vluchtelingen uit die kwetsbare categorieën moeten opnemen. Voor Nederland zou dat omgerekend neerkomen op vijfduizend vluchtelingen per jaar, tien keer zoveel als Nederland nu accepteert.

Wat ijs met vluchtelingen te maken heeft? 'Ben en Jerry zijn twee hippies die zich inzetten voor de sociale zaak. Eerder was dat het homohuwelijk of een Nederlandse campagne om kiezers naar de stembus te krijgen', zegt Laura van Geel, social mission manager bij de ijsfabrikant. De keuze actie te voeren voor vluchtelingen is gemaakt uit overtuiging, niet omdat het goed zou zijn voor het imago van het bedrijf, zegt Van Geel. De reacties op de campagne zijn namelijk niet onverdeeld positief. 'Op Facebook roepen sommige mensen al op tot een boycot van ons ijs.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.