Zegening vrije markt pakte anders uit

Privatisering, liberalisering en marktwerking. Het leken in de jaren negentig net toverspreuken. Stoffige publieke diensten zouden ervan opfrissen, stroperige bureaucratieën zouden veranderen in geoliede machines en nukkige ambtenaren in welwillende dienstverleners....

Dat de introductie van marktwerking een heel ander verloop kon hebben, ondervonden de postbodes vorige week aan den lijve. TNT Post stelde de postbodes per brief op de hoogte dat hun beroep vanaf 2012 niet meer bestaat. Onder druk van de dalende postvolumes en de hevige concurrentiestrijd op de postmarkt, ziet het voormalige staatsbedrijf zich genoodzaakt de postbode te vervangen door sorteermachines en goedkope postbezorgers.

Adieu postbode.

De felle prijzenslag die de postbodes hun baan kostte, heeft niet alleen toegeslagen in de postmarkt. Ook in andere sectoren waar de markt werd vrijgegeven, zijn banen onder druk komen te staan door de tucht van de markt. Dat gebeurde in de thuiszorg, toen de huishoudelijke hulp werd aanbesteed. Eerder al gebeurde hetzelfde in het besloten taxivervoer – leerlingenvervoer, ziekenvervoer – en recentelijk op de markt voor inburgeringscursussen.

Het personeel van de vier genoemde sectoren heeft een ding gemeen: allen betalen de prijs voor de concurrentie die op gang is gebracht door privatisering en liberalisering van voormalige overheidsdiensten. Met hún arbeidsvoorwaarden. Het is voor velen kiezen of delen: de laan uit of een gedegradeerde functie tegen een lager loon in slechtere werkomstandigheden accepteren. Vele kostwinners kiezen uit noodzaak voor het laatste.

De vakbonden worden overstelpt met verhalen van werknemers die steeds harder moeten werken, voor minder loon en minder zekerheid. ‘De verhalen zijn soms met geen pen te beschrijven’, zegt Marjolijn Bulk van de vakcentrale FNV. ‘Overal hebben mensen hun arbeidsvoorwaarden zien verslechteren. In de taxibranche worden cao’s massaal ontdoken. We zien overal steeds meer tijdelijke contracten en vaak slechtere service. Ik heb zelfs al gehoord dat er een inburgeringscursus in een mortuarium werd georganiseerd door een commerciële nieuwkomer.’

En of de kosten nu omlaag zijn gegaan? Bulk betwijfelt het. ‘In de publieke sector is het dan vooral doordat er is ingeleverd op kwaliteit. Was dat de bedoeling?’

Toch is marktwerking zelf niet het probleem, denkt Bulk. Het is de manier waarop die is ingevoerd. Gemeenten kregen er plotsklaps een taak bij om publieke diensten aan te besteden. Dat gebeurde zonder goede voorbereiding, zonder geoormerkte budgetten en zonder er al te diep over na te denken. De focus kwam vooral op prijs te liggen. ‘De meeste ambtenaren doen die aanbestedingsprocedures er een beetje bij, of ze besteden het uit. Er worden geen kwaliteitscriteria gesteld voor de uitvoering van bepaalde diensten of om het personeel te beschermen. Dat ging fout in de thuiszorg en bij de post, en nu gaat het fout in het contractvervoer en bij de inburgeringscursussen. Ondertussen schreeuwt diezelfde overheid moord en brand als het misgaat.’

In de thuiszorg vond een ware veldslag plaats toen in 2007 de huishoudelijke verzorging uit de AWBZ werd gehaald en voortaan door gemeenten zou worden aanbesteed via de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO). Gemeenten lieten thuiszorg-organisaties tegen zulke lage tarieven inschrijven dat ze gedwongen werden duizenden medewerkers op straat te zetten. Ze werden terug ingehuurd als alfahulp tegen een veel lager tarief, zonder sociale zekerheden als uitkering bij ziekte of pensioen.

Na twee jaar commotie over verschraalde zorg, ontslagen en talloze schrijnende voorbeelden, greep toenmalig staatssecretaris Bussemaker in. Zij verbood gemeenten nog langer alfahulpen te laten contracteren. ‘Nu komen de alfahulpen dus via een U-bocht weer terug in dienst bij de thuiszorginstellingen, maar wel voor 20 procent lager salaris, vertelt Wim van der Hoorn, bestuurder bij AbvaKabo FNV. De functie van huishoudelijke verzorgende is twee schalen naar beneden bijgesteld, vlak boven het minimumloon.

In de thuiszorg vreest men voor de toekomst, omdat het nieuwe kabinet fors zal moeten bezuinigen in de zorg. ‘Straks is het beroep van huishoudelijke verzorgende met één pennestreek verdwenen’, zegt Van der Hoorn. ‘Net als met de postbode.’

De verhalen uit het besloten taxivervoer zijn niet om veel vrolijker van te worden. ‘Een boevenbende is het’, zo omschrijft AbvaKabo-bestuurder Remco Mast de bedrijfstak voor contractvervoer zoals schoolroutes, zieken- of gehandicaptenvervoer. ‘Tweederde van de bedrijven ontduikt de cao en meer dan de helft van de 38 duizend chauffeurs heeft een tijdelijk contract. Ze maken lange dagen, met veel onzekerheid. Als hun bedrijf de aanbesteding verliest, staan de chauffeurs op straat of ze gaan over naar degene die de tender heeft gewonnen. Vaak moeten ze wel genoegen nemen met veel slechtere arbeidsvoorwaarden.’

Sinds het vrijgeven van de taximarkt in 2000 heeft een prijzenslag plaatsgevonden die reguliere aanbieders dwong ver onder de kostprijs in te schrijven. ‘Dan zijn er maar een paar knoppen waaraan je kunt draaien: busjes of chauffeurs’, legt Mast uit. ‘Dan kies je voor de hoogste kostenpost: personeel. Voor uitzendkrachten of 65-plussers hoef je geen pensioenpremie te betalen. Dat scheelt weer 17 procent loonkosten.’

Overwegend laaggeschoold personeel lijkt de prijs voor de invoering van marktwerking te betalen. Maar dat verschilt wel per markt, denkt Peter Wiechmann, AbvaKabo FNV-onderhandelaar bij TNT Post. Het verschil tussen succes en mislukking bij de introductie van marktwerking zit hem in het type markt en in het scholingsniveau van de werknemers. Wiechmann: ‘Ik kan me voorstellen dat marktwerking beter uitpakt in een markt waar goud geld valt te verdienen dan in een krimpende markt zoals de postmarkt. In het eerste geval moet je concurreren op kwaliteit en dus investeren in het aantrekken van gekwalificeerd personeel. In het tweede geval concurreer je vooral op prijs en dat vertaalt zich in erbarmelijke arbeidsvoorwaarden.’

In de telecom en de energiemarkt mag de liberalisering succesvol worden genoemd: de prijzen zijn gedaald en de service is verbeterd. Maar marktwerking pakt duidelijk anders uit in sectoren waar werkgevers ook uit de voeten kunnen met laaggeschoold personeel, huisvrouwen en studenten. Wanneer geen eisen aan de kwaliteit van de dienst worden gesteld, is de prijs voor de opdrachtgevers – vaak gemeenten – de enige leidraad met alle gevolgen van dien voor de dienstverlening.

‘De overheid zou veel meer moeten sturen op kwaliteit dan op prijs’, zegt ook Arnoud Boot, hoogleraar Financiële Markten en voorzitter van de SER-commissie Marktwerking en Publieke Belangen. ‘In de thuiszorg heeft deze omissie zeker effect gehad op de hoogte van de salarissen.’

Hoewel hij voorstander is van marktwerking en flexibilisering van de arbeidsmarkt, maakt hij zich zorgen over de uitholling van de rechten van met name laaggeschoolde flexwerkers. ‘Het eigenlijke probleem is dat we twee parallelle arbeidsmarkten hebben gecreëerd. Enerzijds hebben we de traditionele werknemers die aan alle kanten worden beschermd. Daar tegenover staan de flexwerkers, wier rechten volledig zijn uitgehold. Die extreme verschillen op de arbeidsmarkt zijn op termijn onhoudbaar.’

Volgens Boot gaat het te ver om zwart-wit te stellen dat het personeel de prijs van de marktwerking betaalt met de eigen arbeidsvoorwaarden. ‘Als we het voorbeeld van de postbode nemen, denk ik dat het beroep ook zonder marktwerking was verdwenen. Uiteindelijk zijn de kosten van een postbode gewoon te hoog.’

Dat niet alleen werknemers aan de onderkant van de arbeidsmarkt hun arbeidsvoorwaarden zien teruglopen als gevolg van de introductie van marktwerking, ondervinden inburgeringsdocenten aan de Regionale Opleidingscentra (roc’s). Sinds 2007 kan iedereen een inburgeringscursus beginnen. Gevolg: roc’s in het hele land hebben met lede ogen moeten aanzien dat gemeenten de cursussen aan goedkopere marktpartijen gunden.

‘Nu we de integratiecursussen kwijt zijn, moeten we honderden medewerkers ontslaan’, zegt José Haen, van het Rotterdamse Zadkine College. ‘Wij hebben bij de laatste aanbestedingsronde in 2009 bijna geen opdrachten meer gegund gekregen. Dat komt simpelweg omdat wij duurder zijn dan commerciële aanbieders van inburgeringscursussen.’

Het prijsverschil tussen het Zadkine en de concurrerende bedrijven zit hem vooral in de kwaliteit van de cursussen en de arbeidsvoorwaarden, zegt Haen. ‘Wij hanteren de onderwijs-cao en nemen goed gekwalificeerd personeel in vaste dienst. De cursussen zijn nu gegaan naar instellingen die geen mensen in vaste dienst hebben, minder betalen en die vaak personeel hebben werken zonder onderwijsbevoegdheden.’

Inburgeringsdocenten die uit liefde voor hun vak, of de noodzaak van een inkomen, hun werk willen blijven doen, zullen financieel fors moeten inleveren’, vreest Haen.

De druk op het personeel is werkgevers niet aan te rekenen, vindt Godfried Verkerk, lid van de raad van bestuur van Vivium Zorggroep in de Gooi- en Vechtstreek. ‘In de zorg komt die druk vooral van buiten.’ En wel van de rijksoverheid, uitgespeeld via gemeenten en zorgkantoren, zo stelt hij. Verkerk: ‘De overheid wil steeds minder betalen, voor hetzelfde werk. Dat kun je niet alleen oplossen met hogere productiviteit.’

Bij de aanbesteding van huishoudelijke hulp werden thuiszorginstellingen keihard geconfronteerd met het nieuwe bezuinigingsdogma in een vrijemarktsituatie. ‘Gemeenten hadden ook kunnen kiezen voor een geleidelijke overgang zodat we ons hooggeschoolde personeel geleidelijk hadden kunnen vervangen door lager gekwalificeerde mensen. Nu moesten we mensen op straat zetten of andere contracten aanbieden. Dat had ook anders gekund, geleidelijker.’

Ook zorgkantoren die de AWBZ-budgetten voor verpleeghuiszorg verdelen, handelen onder diezelfde bezuinigingsdruk van de overheid. Probleem daarbij is, meent Verkerk, dat er geen sprake is van een level playing field. ‘De zorgkantoren zetten ons gewoon voor het blok. Die zeggen dan: Dit is de landelijk gemiddelde prijs, doe het maar voor 5 procent minder.’

De overheid zou zichzelf de vraag moeten stellen welke kwaliteit van diensten ze gewaarborgd wil zien, vindt Verkerk. ‘Als zij wil dat de kwaliteit van zorg verschraalt, dan moet ze vooral zo doorgaan.’

De negatieve verhalen in de media over de kwaliteit van inburgeringscursussen, thuiszorg en ziekenvervoer tonen aan dat de overheid haar verantwoordelijkheid moet nemen, vindt marktwerkingsdeskundige Bulk van de vakcentrale FNV. ‘Nu zie je dat de kwaliteit afhankelijk is van de gemeente waar je woont. De ene gemeente heeft het goed geregeld en de andere niet. Dat is zorgelijk, want het gaat om publieke diensten. Dan moet je zorgen dat de kwaliteit en de toegankelijkheid voor burgers is gewaarborgd.’

Volgens Bulk zou het probleem makkelijk opgelost kunnen worden als overheden duidelijke regels stellen bij de aanbestedingsprocedures: voorwaarden voor betaling van werknemers en eisen stellen aan de kwaliteit. ‘Dan kan het ook niet gebeuren dat een bejaarde twee uur op de stoep in de kou zit te wachten op een busje om naar het verzorgingstehuis te worden gebracht.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.