Column het spel en de knikkers

Wordt het klimaatbeleid fraai, elegant of voorbeeldig? Nee, het wordt een lelijk ding

De doorrekening van het klimaatakkoord door de planbureaus was nog niet gepresenteerd (het is nog onvoldoende; de lasten zijn ongelijk verdeeld), of het kabinet kwam met zijn reactie (we maken het voldoende, en zullen de lasten gelijker verdelen). Met dit fraaie staaltje politiek handwerk boekt de coalitie twee resultaten in één klap. Eén: klimaatakkoord geregeld. Twee: senaatsmeerderheid in de tas.

Waarom is dit knap? Wat leren we ervan over andere heikele onderwerpen? En hoe zou dit ons stemgedrag voor de provinciale staten moeten beïnvloeden?

De kern van de zaak is het antwoord op deze vraag: wonen we in een meerderheidsdemocratie of in een consensusdemocratie? Groot-Brittannië is van oudsher een meerderheidsdemocratie, waarin één partij wint, de ander verliest. De winnaar kan echt richting geven aan het beleid, als daar binnen de partij tenminste overeenstemming over is. Brexit is mede zo’n soap omdat de Conservatieven geen meerderheid in het ­Lagerhuis hebben, én omdat er geen overeenstemming is binnen de partij.

Maar Nederland is al eeuwen een consensusdemocratie, waarin het winnen van verkiezingen slechts betekent dat één partij de grootste is, en dus het voortouw heeft bij het vormen van een coalitie. Zo’n coalitie behoeft niet alleen politiek, maar ook maatschappelijk draagvlak. Daarom krijgen belangengroepen óók inspraak bij besluitvorming.

Rond het klimaat hadden de belangengroepen hun werk gedaan aan de klimaattafels. Omdat in een consensusdemocratie objectivering belangrijk is, moesten de onafhankelijke planbureaus gaan rekenen, maar de hoofdlijnen van de uitkomsten hiervan waren ook zonder sommen wel duidelijk. In de reconstructies konden we deze week lezen dat de coalitie, hierop anticiperend, op zoek ging naar een uitweg, een compromis, dat zowel maatschappelijk aanvaardbaar als politiek levensvatbaar was. Dat is, zo lijkt het in elk geval, gevonden, waarbij GroenLinks na de verkiezingen steun in de senaat zal geven aan het kabinet.

Wie krijgt zijn zin? Niemand. Dat is het wezenskenmerk van de consensusdemocratie. Niemand krijgt zijn zin, maar door de bank genomen kan iedereen leven met het resultaat. Soms van harte, soms tandenknarsend. Als maar niet steeds dezelfde partij aan het knarsen is.

Om te kunnen functioneren, stelt zo’n consensusdemocratie eisen aan de deelnemers. Interesse in de ander: in diens standpunten, belangen, argumentatie, ­visie en waarden. Een gezond respect voor feiten en ­objectivering, zodat argumentatie kan worden gewogen. De bereidheid om water bij de eigen wijn te doen omwille van een gezamenlijk resultaat. Meedoen, en niet aan de kant blijven staan. Een consensusdemocratie werkt goed, kortom, als de deelnemers zowel verstandig als redelijk zijn.

We spelen in Nederland een gevaarlijk spel met onze consensusdemocratie. We hollen die uit, vanaf de flanken. Steeds meer partijen met steeds meer zetels doen niet mee, willen niet meedoen, rechts én links. Mijn oog viel vrijdag op deze kop in de FD: ‘Marianne Thieme: ‘Wij zijn hier niet om het poldermodel in de benen te houden.’ Tsja.

Kan Nederland een meerderheidsdemocratie worden, met twee partijen? Niet in deze eeuw. Dus is Nederland de komende decennia een consensusdemocratie, en die werkt alleen bij verstand, redelijkheid, compromisbereidheid. En als die niet werkt, leidt dat tot stagnatie, verharding, conflict.

Wordt het klimaatbeleid fraai, elegant of voorbeeldig? Nee, het wordt een lelijk ding, het gebruikelijke resultaat van de consensusdemocratie. Laten we de ­coalitie, de belangengroepen en onszelf er van harte mee feliciteren.

En laten we woensdag in het stemhokje een ode brengen aan de consensusdemocratie.

Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek. Reageren? Email: frank@argumentenfabriek.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.