Wordt het eigen risico afgeschaft?

Nu de zorgkosten blijven stijgen en daarmee het eigen risico, wordt de eigen bijdrage aan gezondheidszorg opnieuw een zwaar twistpunt voor de komende verkiezingen.

Huisarts Henk Herberts in Dieren. Beeld Marcel van den Bergh

Het eigen risico in de zorgverzekering trekt een nieuwe principiële kloof door politiek Den Haag: GroenLinks voegt zich vandaag bij SP, PVV en 50Plus, die ook voor volledige afschaffing van het eigen risico pleiten. In de peilingen is dat al bijna een Kamermeerderheid, maar die vindt een geharnast blok van VVD en D66 tegenover zich.

De afschaffing van het eigen risico is een prominent punt in het Groenlinks-verkiezingsprogramma dat lijsttrekker Jesse Klaver vanavond presenteert. Samen met PVV, SP en 50Plus verhoogt hij de druk op met name PvdA en CDA om zich ook uit te spreken.

Daarmee dient het eigen risico zich aan als het meest concrete strijdpunt in het zorgdebat. Dat eigen risico is bedoeld om burgers bewust te maken van de kosten. Zorg is niet gratis, is de boodschap, ook niet na het betalen van de premie voor de zorgverzekering. Omdat burgers in 2015 3,2 miljard euro aan eigen risico betaalden, kon de premie voor de 43 miljard euro zorgkosten worden gedrukt. Het Centraal Planbureau verwacht dat afschaffen van het eigen risico 3,7 miljard euro kost.

Meer dus dan in 2015 daadwerkelijk betaald werd. Dat komt doordat burgers naar verwachting meer zorg zullen gebruiken als het 'gratis' is. Verlagen van het eigen risico van de huidige 385 euro per volwassene per jaar tot 185 euro kost volgens het CPB 1,8 miljard euro.

D66 en VVD staan pal voor de theorie van de rem op onnodige zorg, het kwartet SP, PVV, 50 Plus en GroenLinks keert zich er nu tegen. De vier vinden het eigen risico een 'boete op ziek zijn' en 'ziek zijn is geen eigen risico'. Zij willen het afschaffen van het risico betalen via belastingverhoging op bedrijven. Ze verwijzen naar onderzoek waaruit blijkt dat zieken zorg mijden om de rekening voor het eigen risico te ontlopen. Wie later toch met ernstiger klachten bij de dokter komt is volgens de vier zieker en een extra kostenpost.

Zorgverzekeraar VGZ liet TNS Nipo vorig jaar onderzoek doen naar zorgmijden als gevolg van het eigen risico. Daaruit blijkt dat bijna 20 procent van de Nederlanders wel eens zorg heeft gemeden of uitgesteld. Jongeren tot 35 jaar deden dit vaker dan ouderen. Tweederde van de mensen die zorg hadden uitgesteld, gaven aan dat de klachten daarna waren verergerd. Bij het mijden van Zorg wordt vooral een bezoek aan de huisarts gemeld, hoewel het eigen risico niet voor de huisarts geldt. VGZ constateerde dan ook dat veel onduidelijk is over het eigen risico.

Wat is het eigen risico?

Het eigen risico is het bedrag dat de volwassen burger (18+) jaarlijks zelf aan zorg uit de basisverzekering moet betalen voordat de verzekeraar de kosten dekt. Dit jaar is het eigen risico 385 euro. Het bedrag is gekoppeld aan de zorgkosten en stijgt daardoor jaarlijks.

Het eigen risico geldt niet voor alle zorg uit de basisverzekering. Voor een bezoek aan de huisarts geldt het eigen risico niet, noch voor bijvoorbeeld verloskundige zorg en kraamzorg.

Er zijn twee redenen voor het eigen risico. De premie blijft lager omdat eerst 3,2 miljard euro aan eigen risico wordt betaald. Daarnaast maakt het eigen risico burgers bewuster van de zorgkosten: zorg is niet gratis.

Door de stijgende zorgkosten is de verwachting dat het eigen risico in 2017 405 euro wordt per volwassene.

VVD en D66 zetten hier een onderzoek van het Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg Nivel tegenover. Dat meldde in 2015 dat 3 procent van de mensen niet naar de huisarts gaat vanwege eventuele vervolgkosten - ziekenhuis, medicijnen. Dat is sinds 2009 stabiel.

SP en GroenLinks wijzen erop dat het eigen risico vooral voor mensen met inkomens tot modaal (33 duizend euro bruto per jaar) een forse rekening betekent. Dat geldt te meer als het om een huishouden met een gezamenlijk modaal inkomen gaat, terwijl het eigen risico voor twee of meer volwassenen in dat huishouden geldt.

Daar staat tegenover dat de zorgtoeslag voor lage inkomens de afgelopen jaren is gestegen om de stijging van de zorgpremie en het eigen risico te compenseren. Per saldo zouden de zorgkosten de afgelopen jaren voor lage inkomens zijn gedaald. Betaalden lage inkomens in 2005 gemiddeld 541 euro aan ziekenfondspremie, nu is dat - na verrekening van de zorgtoeslag - 446 euro voor zorgpremie plus eigen risico. Terwijl de zorgverzekering nu veel uitgebreider is dan het ziekenfonds toen.

Beeld Marcel van den Bergh

Overigens hebben veel gemeenten een collectieve ziektekostenverzekering voor uitkeringsgerechtigden. Daarbij kunnen chronisch zieken en mensen met lage inkomens zich meestal aansluiten. Deze verzekeringen kennen geen eigen risico. De problemen doen zich voor bij huishoudens die net te veel verdienen om aan deze verzekering mee te doen en wel het volledige eigen risico voor de kiezen krijgen na een ziekenhuisbezoek.

VVD en D66 zetten daar tegenover dat met zorgverzekeraars afspraken gemaakt kunnen worden over gespreide betaling van het eigen risico. Ook kunnen verzekeraars het eigen risico kwijtschelden als burgers kiezen voor zorgverleners die de verzekeraar aanwijst. Dat kan in theorie volgens de wet maar gebeurt in de praktijk niet.


Patiënten weigeren onderzoek

Henk Herberts - Huisarts in Dieren

'Bij patiënten met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten laat ik elk jaar een bloedonderzoek. Dat onderzoek wordt betaald uit het eigen risico. Drie of vier van mijn patiënten weigeren dat onderzoek, omdat ze het niet kunnen betalen.'

Huisarts Henk Herberts (58) van huisartsenpraktijk Hagenau in Dieren vindt de eigen bijdrage van patiënten in principe een goed idee, omdat mensen zo bewuster worden van zorgkosten. Maar het jaarlijkse bedrag van het eigen risico is volgens hem te hoog. 'Nu is het 385 euro. Ik kan me nog goed herinneren dat het slechts 150 euro was.'

De huisartsenzorg valt buiten het eigen risico, maar bijna alles waarvoor huisartsen doorverwijzen, moeten patiënten zelf betalen. 'Mensen vragen me vaak: 'Wat gaat dat kosten?' Sommigen gaan vervolgens niet naar de fysiotherapeut of laten geen bloed prikken.'

Herberts ziet dat het eigen risico met name patiënten met een krappe beurs treft. Ondanks dat sommige van zijn 2.500 patiënten verdere zorg weigeren, ziet Herberts geen verergerde klachten voorbijkomen. 'Maar als we zien dat iemand serieus iets mankeert, zeggen we: 'Linksom of rechtsom gaat u uw eigen risico dit jaar toch wel kwijtraken. Doe het nu maar gewoon.'

Huisartsen kunnen niet aan patiënten vertellen wat een doorverwijzing gaat kosten en hebben die verplichting ook niet, al denken zij regelmatig van wel. Herberts: 'Laboratoriumonderzoek of ontlasting op kweek zetten is peperduur. Patiënten reageren soms verontwaardigd met 'waarom zei u dat niet?' of 'had dat eerder gezegd'.'

Riffy Bol


'De keuze tussen zorg of eten'

Maarten Bak - psychiater in Maastricht

'Ik behandel voornamelijk chronisch psychiatrische patiënten. Zij hebben vaak een laag inkomen en dagelijks medicijnen nodig. De eigen bijdrage betekent dat de meesten de eerste drie maanden van het jaar al blut zijn. Als je maar 40 euro per week hebt te besteden en je hebt 50 euro aan medicijnen nodig, is dat een probleem. Het is die eerste maanden kiezen tussen medicijnen of eten.

'Dat is een lastige keuze. Wie voor eten kiest, loopt het risico op psychoses. Dat zijn de verwarde mensen op straat waar de samenleving steeds meer last van heeft. Wie kiest voor medicijnen, heeft soms niks te eten. Ook dat is niet bevorderlijk voor het welbevinden. In beide gevallen levert het mijn patiënten stress op.

'Afschaffing van het eigen risico hoeft niet de oplossing te zijn. Want er zijn immers burgers die voor elk wissewasje behandeld willen worden. Daarvoor is een drempel functioneel. Dat geldt niet voor mijn doelgroep. Die heeft structureel zorg nodig. Voor hen zou het helpen als het eigen risico wordt gespreid over het jaar, zodat ze niet de eerste maanden een groot bedrag moeten ophoesten dat ze niet hebben.

'Zorgelijk is ook de groep met psychiatrische klachten die door het eigen risico geen hulp zoekt. Die kunnen wij niet vangen. Dat kunnen de verwarde personen worden die voor overlast zorgen. We hebben te maken met politieke maatregelen die elkaar tegenwerken: beddenreductie zorgt voor meer ambulante psychiatrische patiënten, het hoge eigen risico vergroot de drempel om hulp te zoeken, tegelijk wordt er fors bezuinigd op de GGZ en moeten verwarde personen van de straat.'

Marjon Bolwijn

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden