Wordt de arts vervangen door een app?

Apps met een video over veilig bevallen voor gezondheidswerkers, apps die hulp bieden bij ziekten als aids, tuberculose en malaria: de derde wereld wordt ermee overspoeld. Heeft dat zin?

Beeld raymond rutting

Het is in de armste delen van de wereld nog altijd een groot probleem: dagelijks sterven meer dan achthonderd moeders tijdens de zwangerschap of bevalling als gevolg van gebrekkige gezondheidszorg. Vooral op het platteland komen veel vrouwen om door complicaties die makkelijk hadden kunnen worden voorkomen. Kwestie van meer dokters opleiden en extra ziekenhuizen bouwen, zou je denken. Volgens een groep Denen kan het probleem ook vooruitstrevender worden aangevlogen: met de juiste app.

Twee Deense Universiteiten en een ngo ontwikkelden samen de Safe Delivery App. Gezondheidswerkers die in afgelegen gebieden voor moeilijke bevallingen komen te staan, kunnen daarop instructiefilmpjes bekijken. Zo is er een video-uitleg voor het reanimeren van een pasgeborene. Een ander filmpje legt uit wat te doen als de moeder te veel bloed verliest. De app werd het afgelopen jaar door een groep Ethiopische verplegers uitgeprobeerd. Naar eigen zeggen kunnen zij geboorten nu veel beter kunnen begeleiden.

Diagnose op afstand

Zoals de Deense app zijn er vele. Ontwikkelingsorganisaties en sociale ondernemers grijpen steeds vaker naar de smartphone om problemen in de kiem te smoren. Mislukte oogsten, landroof, ongure sloppenwijken - er is een app voor verzonnen. Vooral op het gebied van gezondheidszorg groeit het aanbod hard. Talloze applicaties en sms-diensten bieden hulp bij ziekten als aids, tuberculose en malaria, voorzien zwangere vrouwen van gezondheidsinformatie of diagnosticeren op afstand.

Een blik op de cijfers leert dat daar wat voor te zeggen valt. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie WHO komen Afrikaanse landen ten zuiden van de Sahara structureel 1,8 miljoen gezondheidswerkers tekort. Waar een land als Spanje 26 dokters per duizend inwoners telt, is dat er in Sub-Sahara welgeteld 0,19. Het is bovendien een groeiend probleem: naar verwachting loopt het gebrek aan verplegers en artsen in 2035 op tot 4,3 miljoen, onder andere door een tekort aan goede opleidingen.

Tegelijkertijd zijn mobieltjes in Afrikaanse landen alomtegenwoordig. Had in 2002 nog één op de tien inwoners van Tanzania, Uganda en Kenia een eigen telefoon, in 2014 waren dat er grofweg zeven op de tien. In Zuid-Afrika en Nigeria is het bezit van mobieltjes inmiddels even wijdverbreid als in de Verenigde Staten. Anders gezegd: toegang tot een mobiele telefoon is wereldwijd inmiddels een stuk normaler dan toegang tot een toilet.

Dat inzicht leidde de afgelopen jaren tot allerlei mobiele gezondheidsinitiatieven. De verwachtingen van wat dat gaat opleveren zijn torenhoog. Een rapport van accountantskantoor PwC stelde in 2012 bijvoorbeeld dat de zogenoemde 'mHealth' in vijf jaar tijd meer dan een miljoen levens kan redden in Afrika.

Het is de vraag of dat een realistische inschatting is. Het lijkt Hajo van Beijma in elk geval te optimistisch. 'mHealth zal best vele levens redden, maar het is uiteindelijk vooral een manier om mensen in ontwikkelingslanden betere keuzen te laten maken.' Beijma is een van de oprichters van TTC Mobile, een sociale onderneming die mobiele gezondheidsdiensten aanbiedt in meer dan twintig landen in Afrika en Latijns-Amerika. 'Wij waren een van de eerste die begonnen met sms'jes.'

Service voor elite

De organisatie stuurde in 2008 een oproep aan 15 duizend Ugandezen om zich te laten testen op hiv. Dat viel niet bij iedereen goed. 'Critici vonden het een service voor de elite, want een telefoon was alleen iets voor rijken. Inmiddels is duidelijk dat ook de armsten een mobiel hebben.' Het project bleek bovendien zinvol: het aantal mensen dat zich op hiv liet testen verdubbelde.

Inmiddels runt TTC ook allerlei andere sms-diensten, zoals een service voor zwangere vrouwen in Tanzania. 'Vrouwen melden zich aan en krijgen gratis informatie op maat.' Zeker een miljoen mensen maken er gebruik van.

De organisatie heeft ook een aantal apps ontwikkeld. 'Maar daar moet je nog niet te veel van verwachten', zegt Beijma. Hoewel het smartphonegebruik hard toeneemt, laat de internetverbinding op de meeste plekken nog te wensen over. 'Dan kun je allerlei prachtige informatiefilmpjes maken, maar mensen kunnen ze niet zien.'

De lange termijn

Dat is meteen ook zijn kritiek op de veelvoud aan gezondheidsapps die de derde wereld in worden geslingerd. Beijma: 'Allerlei universiteiten en ngo's fröbelen een gelikte app in elkaar en experimenteren er wat mee, maar het ontbreekt aan ambitieuze projecten die echt iets willen bereiken op de lange termijn.'

Ook volgens Leonard Witkamp is de mobiele gezondheidszorg een project van de lange adem. 'Laten we eerlijk zijn: mHealth staat nog in de kinderschoenen, zelfs in Nederland.' Volgens de bijzonder hoogleraar Tele-medicine aan de Universiteit van Amsterdam moet de mobiele zorg eerst verder ontwikkeld worden in de westerse wereld. 'Dat kan nog wel een jaar of tien duren.'

De potentie van mobiele gezondheidszorg is in arme landen wel enorm, denkt de hoogleraar. 'Voor zover er zorg is, beperkt die zich vaak tot de hoofdsteden. Met slimme techniek kun je kennis naar de periferie brengen.' Een definitieve doorbraak laat waarschijnlijk nog even op zich wachten, maar als het zo ver is, kan het rap gaan, denkt Witkamp. 'In Nederland moeten dit soort innovaties concurreren met een bestaande structuur aan huisartsenposten en ziekenhuizen. In Afrika ontbreekt die infrastructuur grotendeels en kan mHealth dus extra snel groeien.'


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.