Winkeloorlog

Van de kartelwaakhond NMa mag Ahold doorgroeien naar ruim 40 procent van de markt, via de overname van A & P door dochter Schuitema....

VAN professie is Loek Scholten project-ontwikkelaar, in welstandstermen multimiljonair - al jaren. Maar verder is hij altijd het jochie gebleven dat op zijn dertiende is gaan werken. 'Na één jaar en drie maanden Ulo, dus ik sprak Engels, Frans en Duits.' En Beverwijker, in hart en nieren. 'Je woont er, je werkt, je huilt er, je lacht er', zegt hij eenvoudig, terwijl hij zijn zoveelste zware shagje rolt.

Soms, op een klaarlichte dag, kun je Beverwijk nog net achter Scholtens brede rug zien liggen. Midden in dit onaanzienlijke dorp ligt Villa Uitwijck, zijn monumentale hoofdkwartier, waar de splinternieuwe Rolls-Royce met chauffeur altijd klaarstaat om uit te rukken. En niet ver daar vandaan ligt een van Loeks creaties, het pas geopende winkelcentrum MarLo - de afkorting staat voor Loek en Marrie, zijn vrouw.

Onder de bloeiende perken en splinternieuwe winkels gaat een slagveld schuil. MarLo Center is een kind van de slepende oorlog om de schaarse winkelpanden. die dagelijks in Nederland woedt. Die strijd verklaart waarom Schuitema per se het verlepte A & P wilde hebben. Winkels zijn een kostbaar bezit (zie tabel).

Bovenal maakt het gevecht om MarLo Center begrijpelijker hoe de NMa ertoe kwam om de A & P-overname vorige week toe te staan, ook al groeit Schuitema-moeder Ahold daardoor naar ruim 40 procent van de Nederlandse markt. Eerder al fiatteerde de kartelwaakhond de overname van Groenwoudt door Laurus, de nummer twee in supermarkten.

In 1998 gaf de NMa op vergelijkbare gronden toestemming voor de fusie tussen Vendex en KBB. Twee grootwinkeliers die fuseren tot één reus, zo redeneert de NMa, krijgen daardoor nog niet alle mooie pandjes. Kleinere ketens leiden tot voldoende concurrentie.

Die bestrijden dat vurig. De zaak-A & P is een consequente, maar omstreden beslissing met grote gevolgen voor de machtsverhoudingen in de winkeloorlog.

Zeven jaar geleden had Loek Scholten een van die ingevingen die hem miljonair hebben gemaakt. Niet ver van het centrum van Beverwijk lag Aagtenhof, een industrieterrein van Hoogovens. 'Het zag eruit als een slecht onderhouden gevangenis', herinnert Scholten zich. Maar Aagtenhof lag midden in een woonwijk, en de fabriekshallen waren nog in goede staat.

Die waren geknipt voor de grote filialen waar de winkelconcerns zo dol op zijn, en die zij in Nederland zo zelden gerealiseerd krijgen. Scholten kocht het terrein. Eerst hapte Marktkauf, een Duitse uitbater van mega-bouwmarkten; daarna Dekamarkt, een Noordhollandse supermarktketen.

Dekamarkt wilde een bestaande kleine winkel verhuizen naar het veel grotere nieuwe filiaal. En Marktkauf voegde iets toe: een doe-het-zelf hal van zo'n twaalfduizend vierkante meter, bijna drie keer zo groot als de gangbare Gamma's en Praxissen. De gemeente Beverwijk gaf dan ook vestigingsvergunningen af - en kreeg prompt twee procedures aan de broek. De komst van Dekamarkt en Marktkauf zou leiden tot 'overbewinkeling' en daardoor tot 'een duurzame ontwrichting' van de bestaande plaatselijke super- en bouwmarkten, zo wilden de pleitnota's doen geloven. Geen woord over het ware motief achter de procedures: houd de concurrenten op afstand.

Uiteindelijk trokken Scholten en zijn huurders aan het langste eind. Maar de procedures leidden tot ettelijke jaren vertraging. Het Marktkauf-filiaal ging in februari 1996 open, de Dekamarkt pas in maart vorig jaar. In beide gevallen trotseerde Scholten een bouwstop, een potentieel kostbare gok die twee keer goed uitpakte.

Tot de belagers van Marktkauf behoorde Praxis, eigendom van (toen nog) Koninklijke Bijenkorf Beheer. Maar dat was de enige landelijk opererende partij in dit geding, die bovendien niet meedeed aan een later hoger beroep. De zes eisers die wel tot het gaatje gingen, waren lokale gigantjes zoals ijzerhandel Hergarden en de Breestraat Promotieclub.

En de procedure tegen Dekamarkt werd niet gevoerd door Albert Heijn of Edah, maar door Vomar, een andere regionale supermarktketen. Vomar-eigenaar Cees Zwanenburg mag graag poseren als Klein Duimpje, dat dapper doorvecht tegen de grootwinkelreuzen. In Beverwijk golden blijkbaar andere prioriteiten. Noch hij, noch zijn tegenspeler Siem Kat van Dekamarkt gingen deze week in op herhaalde verzoeken om commentaar.

De winkeloorlog gaat niet alleen tussen reuzen en Klein Duimpjes. Sterker, marktleider Albert Heijn zegt principieel nooit een procedure te beginnen wanneer een concurrerende keten in de buurt van een AH een winkel dreigt te verwerven.

Tot zover heeft de NMa gelijk. Maar de kartelpolitie negeert andere factoren, vindt Jaap Bastmeijer van Nettorama, een andere 'kleine grote' speler in de supermarktwereld. Het A & P-besluit heeft hem 'onthutst'.

Overheden die vergunningen moeten afgeven en grote beleggers die winkels willen verhuren zoeken zekerheid, en kiezen dus voor Ahold of Laurus. De eerste supermarkt in de Vinex-woonwijk Leidsche Rijn nabij Utrecht of in het geheel vernieuwde stadshart van Amstelveen is meestal een Albert Heijn, soms een Konmar of Super De Boer.

'WIJ KUNNEN niet aan winkelpanden komen', stelt Bastmeijer vast. De enkele keer dat dat wel lukt, noemt hij 'pure mazzel'. Zo kreeg prijsvechter Dirk van den Broek een nieuwe winkel nabij het Amsterdamse Waterlooplein dankzij de even tegendraadse vastgoedbelegger Kroonenberg. Of de concurrentie let even niet op, zodat Nettorama 'een hele mooie nieuwe winkel' kon openen in het Drentse Hoogeveen. 'Ik denk dat Hoogeveen daar wel blij mee is, want die stad is voor 80 procent in handen van Laurus en voor 10 procent van Albert Heijn.'

Of Klein Duimpje tast zeer diep in de buidel. 'Vomar betaalde onlangs vijf miljoen gulden voor een mooie plek in Almere', vertelt Bastmeijer. 'Alleen voor de vergunning. Daar kwam de inrichting van de winkel nog bovenop.' De gemeente Almere verkocht de vergunning via een verbiedingsstrijd met gesloten enveloppen - een tactiek die waarschijnlijk spoedig navolging zal vinden.

Nu bekijken de meeste gemeenten de vergunningsaanvragen nog door de verouderde bril van het 'verzorgingsgebied': zoveel vierkante meter supermarkt per zoveel duizend inwoners, ondersteund met dikke rapporten van planologen.

Kleinere ketens zoals Nettorama openen hooguit één à twee nieuwe winkels per jaar, stelt Bastmeijer. Dankzij de NMa krijgt Ahold via Schuitema nu zo'n 130 A & P-winkels in de schoot geworpen, en Laurus de honderd supertjes van Groenwoudt - een overname waarvoor de kartelwaakhond al eerder toestemming gaf. De consument is het haasje. Want, zo voorspelt Bastmeijer: 'Over vijf jaar beheersen Laurus en Ahold met z'n tweeën de markt.'

De man van Nettorama lijkt gelijk te krijgen. Die enorme Marktkauf in Beverwijk is sinds kort eigendom van . . . Vendex KBB, dat alle Nederlandse winkels van dit Duitse bedrijf heeft overgenomen. Pal ernaast prijkt nu een Gamma. Geen concurrent: de winkel is eigendom van Praxis, een keten van, wederom, Vendex KBB. 'Leuk hè', grinnikt Loek Scholten.

Komisch, inderdaad - vooral voor de Nederlandse winkelreuzen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden