Wilma Mansveld: outsider in een wespennest

De onervaren PvdA-staatssecretaris van Infrastructuur kreeg de grootste hoofdpijndossiers toebedeeld. Vandaag maakte ze haar aftreden bekend.

September 2015. ProRail-topman Pier Eringa krijgt geen hand. Beeld Freek van den Bergh

Toen Wilma Mansveld haar entree maakte op het Binnenhof leek ze verweesd. Ze kende niemand en niemand kende de gedeputeerde uit Groningen - ooit tijdens een campagne ontdekt door PvdA-voorzitter Hans Spekman.

Ze was amper in Den Haag aangekomen of de taken binnen Rutte II waren al verdeeld. Haar 'baas', VVD-minister Melanie Schultz van Infrastructuur, bleek tijdens het constituerend beraad 'ont-zet-tend' veel belang te hechten aan waterbeleid. Dat werd Chefsache.

En Mansveld? De PvdA'er, wier bestuurlijke ervaring beperkt bleef tot anderhalf jaar als gedeputeerde in Groningen, kreeg milieu, luchtverkeer (KLM, Schiphol) én spoorbeleid (NS, ProRail). Een verdeling die nog steeds tot hoofdschudden leidt op het Binnenhof. Niet eerder werden al deze drie heikele onderwerpen op het hoofd van een staatssecretaris gestapeld.

Januari 2013. Kamerdebat over hoe ProlRail onderhoud aanbesteedt. Beeld Martijn Beekman

Fyra

In 2012 was duidelijk dat bij 'het spoordossier' een lijk in de kast lag, de Fyra - al snel onderwerp van een parlementaire enquête. Het verzwaarde slechts de opdracht van Mansveld, want zonder dat hogesnelheidsdebacle ligt een bewindspersoon van Infrastructuur toch al geregeld onder vuur. Op het ministerie maken ze de vergelijking met het Nederlands elftal: iedereen heeft een mening over het spoor en als het tegenzit, klaagt het hele land.

De politieke meningverschillen zijn navenant. Op het moment dat Mansveld aantrad, circuleerden in de top van spoorbeheerder ProRail matrixen waarin op basis van de verkiezingsprogramma's de politieke opvattingen van alle partijen in kaart waren gebracht. Die gaan alle kanten op.

Niemand is blij met de huidige 'marktwerking' en de 'samenwerking' tussen trein (NS) en spoor (ProRail). Maar hoe het wel moet, daarover verschillen de meningen zeer. Een ingewijde: 'Er zijn structurele problemen in de manier waarop we het spoor hebben georganiseerd, maar daar komt de politiek nooit uit.'

Giftig klimaat

Het is een garantie voor een giftig klimaat in een toch al 'zeer complexe omgeving', waarin de hoofdrolspelers allemaal andere belangen hebben. NS en ProRail zijn onrustige organisaties die voortdurend met de beschuldigende vinger naar elkaar wijzen.

Formeel staat de politiek op afstand, maar parlementariërs bemoeien zich volgens NS en ProRail 'tot het niveau van de bielzen' met het spoor. En iedereen vreest de toorn van de reiziger - 'met hoofdletter R', aldus het oude motto van Schultz.

'Zo'n complex dossier vergt een zeer vaardig bestuurder', zegt een direct betrokkene. 'Iemand die lenig genoeg is om met al die partijen en belangen om te gaan.'

Rechtlijnig

Vanaf het begin is de vraag of Mansveld die zeer vaardige bestuurder is. In Den Haag staat ze bekend als rechtlijnig, iemand die gewapend met regels en procedures op haar strepen staat. Eerder stug dan een Haagse schmoozer. Medestanders menen dat ze met haar stevige optreden juist 'rust en regelmaat' brengt.

Mansveld begon met nóg een lijk in de kast. Een kritisch rapport over ProRail bleek nooit naar de Kamer te zijn gestuurd, hoewel voorganger Schultz daar wel op had aangedrongen. Mansveld zondigde tegen de Haagse mores door de schuld in de schoenen te schuiven van ambtenaren. Formeel had ze gelijk, maar dat deed er niet toe: een bewindspersoon is altijd verantwoordelijk. Volgens ingewijden hadden haar ambtenaren haar gewaarschuwd vooral niet die weg in te slaan. Mansveld deed het toch.

Het is een oude wijsheid van spindoctors: een politicus moet zichzelf definiëren, voordat anderen het doen. Mansveld is door anderen gedefinieerd. Sinds dat eerste debat is het beeld ontstaan (of gecreëerd) van iemand die de verantwoordelijkheid op anderen afschuift en de Kamer niet grondig informeert. Het zijn verwijten die steeds terugkeren - onterecht zeggen haar aanhangers.

Dossiervreter

Als een intern rapport van bijvoorbeeld ProRail uitlekt, is telkens weer de vraag van de oppositie: wat wist de staatssecretaris, wanneer en waarom is de Kamer niet ingelicht?

Mansveld zegt dat haar strategie dan is: niet meteen reageren, eerst de feiten checken die in zo'n rapport staan. De staatssecretaris geldt als een dossiervreter.

De kritiek op Mansveld volgt mede uit haar beleidskeuzen. Schultz had een ProRail-top aangesteld die vooral uit was op meer zelfstandigheid. Mansveld wilde juist meer controle uitoefenen, er bovenop zitten.

De tegensputterende CEO van ProRail, Marion Gout, moest uiteindelijk het veld ruimen. Maar hoe dichter Mansveld ProRail naar zich toetrekt, hoe meer ze erop wordt afgerekend als het misgaat. Hetzelfde gebeurde in Engeland, waar de conservatieve regering, onder druk van Brussel, meer toezicht ging uitoefenen op spoorbeheerder Network Rail. Gevolg: bij problemen op het spoor werd opeens de politiek verantwoordelijk gesteld. Zo moest de Transport-minister bijna vertrekken toen het treinverkeer tijdens de Kerst vastliep.

Controle

Ook bij ProRail konden problemen niet uitblijven. Grote infrastructuurprojecten lopen bijna altijd uit. Bovendien is de spoorwegbeheerder nog altijd een logge organisatie met een ambtelijk dna en een gesloten bedrijfscultuur. Een moeilijk bij te sturen mammoettanker.

Elke keer als iets misgaat bij NS of ProRail, komt de vraag uit de Kamer of Mansveld wel de controle heeft. Dat kan gaan over de wissels in de Achterhoek tot de wc's in de Sprinters. 'Die hijgerigheid van de Kamer leidt tot energieverspilling bij de spoorbedrijven', aldus PvdA-Kamerlid Duco Hoogland.

Te vriend houden

Mansveld moet alle partijen te vriend houden. Dat lukt niet altijd. Een deel van de Kamer is op oorlogspad en deze maand kwam Mansveld ook publiekelijk in botsing met de nieuwe topman van ProRail, Pier Eringa. In een interview met het FD liet die doorschemeren dat het ministerie in het verleden druk had uitgeoefend om negatieve informatie onder de pet te houden. Eringa nam die kritiek terug, maar vervolgens toch niet helemaal en daarna weer wel. Toen hij na afloop van een overleg in de Kamer Mansveld de hand wilde schudden, reageerde ze ijzig. 'U mag hier helemaal niet komen.'

Sindsdien ruiken haar tegenstanders bloed. Mansveld zou moeilijk zijn om mee samen te werken, iemand die soms hard uit de hoek kan komen. Ze is niet de eerste bewindspersoon met dergelijke eigenschappen, maar als de resultaten tegenvallen en de politieke druk groeit, wordt het opeens een probleem.

Wat niet helpt, is dat Mansveld een relatieve outsider is gebleven, een rechtlijnige Groningse in een wespennest. Iemand als Martin van Rijn heeft met de chaos rond de persoongebonden budgetten waarschijnlijk meer uit te leggen bij het grote publiek, maar op het Binnenhof geniet de oud-topambtenaar en ultieme insider nog altijd respect. Mansveld kan op minder krediet rekenen.

(dit is een geactualiseerde versie van een op 26 september 2015 gepubliceerde artikel)

De worsteling

Aantreden
5 november 2012

Wilma Jacqueline Mansveld (1962) treedt namens de PvdA aan als staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, openbaar vervoer, luchtvaart en milieu in haar portefeuille. Vooral het spoor blijkt een worsteling.

Fyra
18 januari 2013

Mansveld besluit de Fyra-treinen van de hogesnelheidslijn Brussel-Amsterdam te halen. De breed gedeelde notie dat de Fyra technisch zwaar onder de maat is, had Mansveld niet bereikt wel haar ambtenaren.

Prorail rapport
31 januari 2013

De Volkskrant onthult dat een kritisch rapport over de gevaarlijk goedkope wijze waarop ProRail onderhoudswerk aanbesteedt nooit naar de Tweede Kamer is gestuurd. De SP dreigt Mansveld met een motie van wantrouwen.

Scheiding
30 januari 2014

Een door NS en ProRail ingehuurde onafhankelijk adviseur zegt dat de scheiding tussen de twee bedrijven ongedaan moet worden gemaakt. Maar de adviseur moet die conclusie schrappen in zijn officiële onderzoeksrapport.

Storing
20 februari 2014

Spoedreparaties aan kapotte wissels bij Den Haag en Rotterdam leggen het treinverkeer plat. Mansveld maakt kennis met een terugkerend fenomeen: als het mis gaat op het spoor, krijgt zij al snel de schuld en wil de Kamer een debat.

Zoveelste storing
2 februari 2015

De tweede grote storing in twee weken ontregelt het spoor in een groot deel van Nederland tot lang nadat de storing is verholpen. De Kamer acht ProRail verantwoordelijk en verwijt de NS slechte communicatie. De Kamer, inclusief de coalitiefracties, eist opheldering van Mansveld.

Aanbesteding
25 juni 2015

Een woedende Mansveld schrijft de Kamer dat ProRail spooronderhoudscontracten met aannemers tegen de wet zeven jaar heeft verlengd. Ze belooft harde maatregelen. ProRail blijkt Mansveld alles in maart in een voetnoot te hebben gemeld. Volgens RTL Nieuws was dat in november 2014.

Eringa
9 september 2015

Pier Eringa, sinds april president-directeur van ProRail, levert in een interview met het FD harde kritiek op zowel zijn eigen bedrijf als op Mansvelds ministerie. ProRail mist vakkennis, is afhankelijk van vier grote aannemers en kent een gesloten bedrijfscultuur.

Geen geld
16 september 2015

Mansveld meldt de Kamer op Prinsjesdag dat ProRail tussen 2018 en 2028 mogelijk 475 miljoen tekortkomt voor beheer en onderhoud. Rails bij station Utrecht blijken 30 miljoen duurder te zijn, het station zelf 54 miljoen. Volgens De Telegraaf 'knoeit' ProRail met cijfers en moet het jaarverslag 2014 over.

Vernietigend Fyra-rapport
28 oktober 2015

De parlementaire enquêtecommissie naar het falen van de Fyra komt met een vernietigend rapport. Mansveld heeft tot drie keer toe de Kamer onjuist of onvolledig geïnformeerd, luidt een van de conclusies. Ze maakt later op de dag haar aftreden bekend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden