Wie houdt straks het toezicht op de bouw?

De Eerste Kamer debatteert dinsdag over privatisering van het bouwtoezicht. Die taak zouden gemeenten niet langer aankunnen. De toekomst is aan de 'kwaliteitsborger'.

Bouwwerkzaamheden in de Amsterdamse Houthaven, waar een hele nieuwe wijk verrijst. Beeld Guus Dubbelman/de Volkskrant
Bouwwerkzaamheden in de Amsterdamse Houthaven, waar een hele nieuwe wijk verrijst.Beeld Guus Dubbelman/de Volkskrant

De gemeente Den Haag begon eind 2014 samen met vier andere gemeenten aan een gewaagd experiment: ze huurde private onderzoeksbureaus in om toe te zien op de bouw van 437 woningen. Door geregeld een particuliere inspecteur langs te sturen, zo was het idee, zou de kwaliteit van de bouw aanzienlijk toenemen.

Het tegenovergestelde bleek het geval. Bij vier van de tien projecten zag de gemeente zich genoodzaakt vroegtijdig in te grijpen. Twee projecten werden wegens instortingsgevaar helemaal stilgelegd. De bouwtechnische fouten die hieraan ten grondslag lagen, werden door de inspecteurs niet opgemerkt. Het onderzoeksrapport dat vorig jaar verscheen was zorgwekkend: 'Het risico bestaat dat nietsvermoedende bewoners, zonder het te weten, ondeugdelijke woningen hebben betrokken', aldus de gemeente Den Haag.

Het experiment krijgt landelijk gewicht nu de Eerste Kamer vandaag in debat gaat over de privatisering van het bouwtoezicht. Als er een meerderheid is voor de Wet privatisering van het bouwtoezicht, net als eerder dit jaar in de Tweede Kamer, is het niet langer de gemeente die meekijkt bij de bouw; of de constructie wel deugdelijk is bijvoorbeeld en of dezelfde materialen worden gebruikt als op de tekeningen staan aangegeven. In plaats daarvan huurt de opdrachtgever, al dan niet op advies van de aannemer, een controleur in bij een privaat bedrijf, die erop moet toezien of de bouwvoorschriften worden nageleefd. Een 'kwaliteitsborger' heet deze nieuwe functie.

Gemeenten fel tegen privaat bouwtoezicht: veel fouten blijven onopgemerkt

De vier grote gemeenten (G4) komen in opstand tegen de voorgenomen 'privatisering' van het bouwtoezicht. Amsterdam, Rotterdam, Utrecht en Den Haag vrezen dat het toezicht op de bouw van kantoren, flatgebouwen en huizenblokken verslechtert als een private aanbieder de controle gaat overnemen. In een brandbrief roepen ze de Eerste Kamer op het huidige wetsvoorstel, dat vandaag wordt besproken, te verwerpen.

Volgens woordvoerder Pim Nusselder van Bouwend Nederland, de vertegenwoordiger van de bouwsector in Nederland, zal de controleur onafhankelijk zijn. 'Het bureau dat zo'n kwaliteitsborger levert, moet gecertificeerd zijn. Vergelijk het met een notaris: die moet zich ook houden aan de wettelijke voorschriften. Daar ben je zuinig op, want anders word je uit het register gegooid.'

Dat de opdrachtgever zelf zijn controleur uitzoekt en betaalt, roept bij critici het beeld op van de slager die zijn eigen vlees keurt. 'De onafhankelijkheid van de kwaliteitsborger kan niet worden gegarandeerd', zegt directeur Wico Ankersmit van de Vereniging Bouw&Woningtoezicht. 'Als zo'n private controleur lastig gaat doen, kan de aannemer denken: volgende keer nemen we iemand anders.'

De discussie over de veiligheid van gebouwen en het bouwtoezicht is extra actueel sinds de brand op 14 juni in de Grenfell-flat in Londen. Daarbij kwamen zeker tachtig mensen om het leven. Bij de renovatie twee jaar geleden zijn gevelpanelen gebruikt die niet voldeden aan de brandveiligheidseisen voor hoogbouw. Ook met de rookafvoerinstallatie en de vluchtroute zou veel mis zijn geweest.

Waar let een bouwinspecteur op?

1. Betondekking
De dikte van het beton op de buitenste wapening, want beton kan bij brand uit elkaar spatten.

2. Rookmelders
Het aantal rookmelders en de locatie waar die zijn geïnstalleerd.

3. Vluchtroutes
De vluchtroutes: kunnen bewoners de locatie bij brand verlaten en kan de brandweer de locatie goed benaderen?

4. Sterkte en stabiliteit
Sterkte van hoofd- en hulpconstructies: zijn de wanden van de bouwkuip stevig? Zitten de heipalen op de juiste plek? Zijn ze onbeschadigd?

5. Veilig bouwen
Wat zijn de gevolgen van de bouwwerkzaamheden voor de omgeving? Is het bouwterrein goed afgesloten?

Ankersmit denkt dat de kans op een flatbrand zoals in Londen toeneemt als in Nederland het bouwtoezicht wordt geprivatiseerd. 'Het leveren van kwaliteit is een ketting met verschillende schakels. En de ketting is zo sterk als de zwakste schakel. Naar mijn mening verzwakt de ketting door de voorgenomen wet. En daarmee zie ik de kans op een incident zoals in London toenemen.'

In de Nederlandse politiek ontstond al in de jaren negentig het idee om het bouwtoezicht te privatiseren. Door tegenstrijdige belangen in de bouwwereld en politiek getouwtrek is het hier nooit van gekomen. Maar omdat verandering al een tijdlang in de lucht hangt, is de afgelopen jaren flink bezuinigd op de afdelingen bouw- en woningtoezicht, waar nu 2.500 ambtenaren werken. Het gevolg is dat het toezicht vaak marginaal is. De nieuwe wet moet hierin verandering aanbrengen: het bouwwerk wordt niet meer op de papieren tekentafel beoordeeld, maar achteraf, als het er eenmaal staat.

De gemeenten juichen dit toe, maar zijn bang dat ze hun handhavende taak onder de nieuwe wet niet goed kunnen uitoefenen. En ze blijven wel verantwoordelijk voor ingrijpen als het misgaat.

Paulus Jansen (SP), destijds Tweede Kamerlid, nu bouwwethouder van Utrecht, volgt het dossier al ruim tien jaar. Het probleem is volgens hem dat de kwaliteitsborger geen straf krijgt als hij een fout maakt. 'Want als er later stront aan de knikker is met een gebouw, wijst men naar de gemeente.'

Het zou volgens hem beter zijn als een bouwer wordt verplicht zich te verzekeren tegen mogelijke fouten in zijn gebouw. De kwaliteitsborgers zouden in dienst moeten zijn van de verzekeraars. 'Reken maar dat die streng controleren als ze weten dat hun verzekeraar opdraait voor mogelijke schade.'

Maar volgens voormalig minister Stef Blok (VVD, Wonen), bedenker van de wet, staan bewoners en bedrijven die een gebouw gebruiken juist sterker met de nieuwe wet. 'Wanneer bij de oplevering blijkt dat een bouwwerk niet volgens de regelgeving en gemaakte afspraken is gebouwd, krijgen opdrachtgevers betere mogelijkheden om de aannemer aan te sporen tot herstelwerkzaamheden', schreef hij eerder aan de Kamer.

Nu is het nog zo dat de klant - de bewoner of opdrachtgever - moet bewijzen dat hij een bouwtechnische fout bij de oplevering niet heeft kunnen waarnemen. Met de nieuwe wet komen alle gebreken voor rekening van de aannemer. Pim Nusselder van Bouwend Nederland vindt dit 'een pijnlijk punt'. 'Als grote opdrachtgevers zoals de overheid een gebouw neerzetten volgens bepaalde constructies die achteraf gezien fout blijken te zijn, dan kunnen ze met de nieuwe wet heel makkelijk naar de bouwer wijzen. Die moet zich dan verweren, wat een enorme juridisering in de hand werkt.'

André Thomsen van de Woonalliantie, die consumentenorganisaties in de bouw vertegenwoordigt, ziet vooral een ander nadeel: het nieuwe systeem brengt extra kosten met zich mee, waarvoor de klant uiteindelijk opdraait. 'Als je het toezicht overlaat aan het bedrijfsleven, moet je nog maar afwachten of het beter wordt. Het wordt in ieder geval duurder. Naast de gebruikelijke gemeentelijke leges, die weliswaar zullen dalen, moet namelijk ook het honorarium van de kwaliteitsborger worden betaald, wat in sommige gevallen neerkomt op een verdubbeling van de kosten.'

Het huidige gemeentelijk toezichtsysteem is niet zaligmakend, zegt Wico Ankersmit van de Vereniging Bouw & Woningtoezicht. Maar ook hij vraagt zich of het met de privatisering beter wordt. 'Het bevoegde gezag kijkt verder dan de schade die het gebouw kan veroorzaken als het instort. Het kijkt ook naar de gezondheid en de gevolgen voor het klimaat. ' Je zou kunnen zeggen: als het misgaat, kun je aankloppen bij de verzekeraar. Maar wat hebben we daaraan als er al slachtoffers zijn gevallen?'

Wat doet de kwaliteitsborger?

De kwaliteitsborger is verantwoordelijk voor het bouwtoezicht. Hij controleert het bouwplan vooraf op uitvoerbaarheid en bekijkt wat de risico's zijn. Ook maakt hij een inspectieplan voor wat hij tijdens de bouw gaat bekijken en beoordelen; de aannemer weet hier niet van. Tijdens de bouw komt de kwaliteitsborger op gezette tijden langs voor een check en hij vraagt tussendoor op afstand om bewijslast. Als bijvoorbeeld een buitenmuur wordt gemetseld, zal hij de aannemer vooraf vragen foto's te sturen van hoe het isolatiemateriaal is bevestigd.

Een kwaliteitsborger is niet bevoegd een sanctie op te leggen. Maar hij kan wel weigeren de verklaring van goedkeuring af te geven. Deze verklaring, die naar de gemeente wordt verstuurd, is nodig om een gebouw in gebruik te nemen.

De gemeente blijft onder de nieuwe wet de vergunning verlenen. Zij beoordeelt of bouwwerken passen in het bestemmingsplan, of voldaan wordt aan de eisen van welstand en wat de veiligheidsrisico's voor de omgeving zijn tijdens het bouwen. Ook blijft de gemeente verantwoordelijk voor het eindresultaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden