Wie durft er een eind te maken aan de belastingparadijzen?

Na de 'Luxemburg Leaks' en 'Panama Papers' liggen opnieuw miljoenen documenten op straat die aantonen hoe de allerrijksten massaal de belastingen ontwijken. Wat is er terechtgekomen van de plannen om hier korte metten mee te maken?

De Paradise Papers is de laatste aflevering in een serie onthullingen over superrijken. Beeld afp

De Britse queen doet het, net als multinationals als Apple en Nike. En ook Bono is van de partij, de U2-zanger wiens idealisme zich inmiddels tot de omvang van zijn bankrekening lijkt te beperken. Waar de gemiddelde burger elk jaar braaf zijn aangifteformulier moet invullen, verstoppen zij hun geld in belastingparadijzen. Het gevolg is dat de sterkste schouders niet langer de zwaarste lasten dragen. In plaats daarvan profiteren deze allerrijksten gratis mee van de door de rest van de bevolking opgehoeste publieke voorzieningen, van onderwijs en snelwegen tot politie en zorg.

'Oud nieuws'

De ruim 13 miljoen uitgelekte 'Paradise Papers' doen denken aan de Panama Papers, anderhalf jaar geleden. Sappige nieuwtjes over beroemdheden gegarandeerd. Toch heeft het nieuwe belastingschandaal, los van de poppetjes, veel weg van een herhaling van zetten. 'In zekere zin is dit oud nieuws', verzucht Anna Gunn, belastingonderzoekster aan de Universiteit Leiden. 'Het onderliggende probleem kennen we nu wel.'

Het is om cynisch van te worden. Is er dan niets terechtgekomen van alle mooie beloften een einde te maken aan deze fiscale misstanden? Het goede nieuws is dat er, onder het oppervlak, wel degelijk een historische verschuiving plaatsvindt. 'Dat zelfs de Britse koningin hierbij betrokken is, toont hoe normaal dit soort belastingplanning tot voor kort nog was', zegt Gunn. 'Mede onder druk van de globaliseringsbeweging is de OESO, de club van rijke landen, belastingconcurrentie al eind jaren negentig gaan problematiseren. Na de economische crisis is die aanpak in een stroomversnelling gekomen.' De Europese Commissie spreekt zelfs enthousiast van een 'belastingrevolutie' die gaande is.

Zaak van lange adem

Het slechte nieuws: die revolutie wordt een zaak van lange adem. Voor zover de onthulde praktijken illegaal zijn, is het vrij overzichtelijk. Zo trok De Nederlandsche Bank dit jaar de vergunning in van vier trustkantoren die voorkwamen in de Panama Papers. Het probleem is dat het leeuwendeel van deze constructies legaal is. Ze maken handig gebruik van de mazen in de wet. Dat geldt waarschijnlijk in nog sterkere mate voor de Paradise Papers, verwacht fiscaal econoom en filosoof Christiaan Vos. 'Mossack Fonseca, het kantoor waar de Panama Papers om draaiden, dat was toch een beetje de Jacobse & Van Es onder de belastingadviseurs. Appleby, dat centraal staat in de Paradise Papers, is echt een gerenommeerd juridisch advieskantoor. Zij accepteren alleen het mondiale neusje van de zalm als klant.'

Maar wat legaal is, hoeft nog niet legitiem te zijn. Dat geldt des te meer voor belastingontwijking. Gelukkig lopen er enkele veelbelovende initiatieven om hier paal en perk aan te stellen, constateert Esmé Berkhout, belastingdeskundige bij Oxfam Novib. Zo onderhandelt Europa over een verplichting voor bedrijven om openbaar te maken hoeveel zij per land verdienen. 'Op die manier kan iedereen zien welke multinationals eerlijk belasting betalen, en welke niet.' Nog een voorbeeld: de komst van een openbaar register van zogenoemde 'uiteindelijke belanghebbenden'. Voor Nederland staat de invoering van zo'n register gepland voor 2018. 'Dan kunnen rijke individuen zich niet meer verstoppen achter een web van bv'tjes', legt Berkhout uit.

Aan al die transparantie kleeft één nadeel. Hoe meer fiscale achterdeurtjes en sluiproutes worden afgesloten, hoe feller landen lijken te gaan concurreren op het laatst overgebleven lokkertje voor multinationals en miljonairs: belastingtarieven. Hoewel in het regeerakkoord ook gesproken wordt van een bronbelasting op rente en royalty's, 'om brievenbusconstructies tegen te gaan', wijst Oxfam Novib op twee andere voornemens. De Nederlandse vennootschapsbelasting gaat omlaag en de dividendbelasting wil het nieuwe kabinet zelfs helemaal schrappen.

De beste oplossing zou volgens Berkhout dan ook zijn om, naast meer transparantie, eindelijk werk te maken van Europese minimumtarieven voor de winstbelasting. 'Natuurlijk kun je pessimistisch zijn en zeggen dat zoiets politiek onhaalbaar is. Maar dan weet je zéker dat er niets gaat veranderen.'


De Paradise Papers zijn gepubliceerd: wat zijn we te weten gekomen?

Na de 'Panama Papers' van vorig jaar zijn er nu de 'Paradise Papers', waarin allerlei verborgen details van financiële relaties worden onthuld. Vooral de omgeving van Trump komt extra in het licht te staan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.