Wie de accountant betaalt, bepaalt

Accountants blijven gebukt gaan onder schandalen in hun vak, ondanks de invoering van een eed en andere maatregelen. Ze laten hun oor nog steeds te veel naar de opdrachtgever hangen. Hoe wordt de beroepsgroep onafhankelijker?

Accountants leggen hun nieuwe beroepseed af, woensdag in Amsterdam.Beeld Marcel van den Bergh

'Zo waarlijk helpe mij God almachtig.' 'Dat beloof ik.' 'Dat verklaar ik.' Zo'n tweehonderd accountants verklaarden woensdag, tijdens de jaarlijkse Accountantsdag in Amsterdam, plechtig dat zij hun beroep integer en objectief zullen uitoefenen. Het tempo ligt hoog. Sinds de verklaring eind mei werd ingevoerd door de Koninklijke Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants (NBA) legden 10 duizend van de 22 duizend NBA-leden de eed af. Zij mogen zich voortaan beëdigd accountant noemen.

Kort voor de plechtigheid werd de beroepsgroep de oren gewassen in de grote zaal van de Amsterdamse RAI. 'Mensen vertrouwen u niet', zei spreker Gerard van Olphen, directeur van pensioenuitvoerder APG en voormalig puinruimer bij bankverzekeraar SNS Reaal. Als klant kraakte hij de reactie van de accountants op de crisis in hun vak. 'U zit in de ontkenningsfase.'

Al enkele jaren krijgt de beroepsgroep harde klappen. Accountants worden berispt of vervolgd wegens nalatigheid bij hun controles van bedrijfsrekeningen, maar ook wegens belastingfraude, witwassen of het verhullen van smeergeldbetalingen. De Autoriteit Financiële Markten (AFM) legde begin dit jaar miljoenenboetes op aan de vier grootste kantoren. Het controlewerk van de accountants was in bijna de helft van de onderzochte gevallen zo gebrekkig dat volgens de toezichthouder 'ieder van hen in strijd met de wet heeft gehandeld'.

Dat is extra pijnlijk omdat het in de accountancy draait om maatschappelijk vertrouwen. Grote bedrijven zijn wettelijk verplicht om hun cijfers door een accountant op juistheid te laten toetsen. Zijn controleverklaring geldt als een steunpilaar in het economisch verkeer. Iedereen moet kunnen vertrouwen op de juistheid van bedrijfscijfers, van beleggers en kredietverstrekkers tot de overheid. De onafhankelijkheid van de accountant is daarbij essentieel.

Onder druk van de schandalen werden wettelijke voorschriften voor het accountantswerk aangescherpt en het toezicht geïntensiveerd. De accountants zelf kondigden 53 maatregelen af, van de eedaflegging tot de aanstelling van toezichthouders binnen de accountantskantoren. Kernpunt in dat toezicht is de kwaliteit van het accountantswerk; grondige controle en onverbiddelijke melding bij het constateren van misstanden. Alles bedoeld voor een betere uitoefening van hun vak en het herstel van het publieke vertrouwen. Het herstelprogramma verliep op schema, meldden de accountants zelf al enkele malen.

Begin van deze maand concludeerde de Monitoring Commissie Accountancy, die toeziet op de uitvoering van het verbeteringsprogramma, echter dat de accountants nog maar weinig voortgang boeken. Het gilde mag dan wel braaf zijn verbeterpuntjes afvinken, maar structurele problemen blijven onbesproken. Zo wordt niet ingegrepen in het partnermodel. De vennoten van grote kantoren voeren hun verdiensten op door de controlewerkzaamheden over te laten aan een leger medewerkers. Om de verdiensten ook in crisistijd op peil te houden wordt bezuinigd op kwantiteit en kwaliteit van de controles. Daarbij laten de accountants hun oor nog teveel hangen naar de opdrachtgever: 'Wie betaalt, bepaalt.'

De afhankelijkheid van de opdrachtgever geldt nog altijd als een weeffout in de opzet van de accountantsstructuur. Ondernemingen huren hun eigen controleurs in, die ook nog eens onderling concurreren om de opdracht. Een 'meedenkende' accountant maakt daarbij meer kans op de klus dan de vakman die benadrukt dat hij een publieke taak komt verrichten. De meeste kantoren bieden naast die controles ook nog eens bedrijfs- en fiscale adviezen aan. Soms van een andere afdeling, verplicht bij de grote accountantskantoren, soms verstrekt door dezelfde persoon die de jaarrekening controleert.

Beeld Marcel van den Bergh
Beeld Marcel van den Bergh

Die adviespraktijk is doorgaans profijtelijker dan de controlepraktijk. Reden dat de 'controlepartners' bij de grotere accountancykantoren dan ook vaak onder druk staan van 'adviespartners' om hun verdiensten op te voeren. Nu de eisen aan de controles zijn verhoogd, blijkt het verhogen van de inkomsten een onmogelijke taak. Uit een vergelijking van de jaarrekeningen van de grote kantoren door Het Financieele Dagblad bleek onlangs dat de inkomsten van de controleurs ten opzichte van de adviseurs niet alleen structureel lager zijn, maar ook nog eens een dalende trend vertonen.

'Het commerciële belang had het algemeen belang weggedrukt', beaamt NBA-voorzitter Pieter Jongstra in de wandelgangen van de Accountantsdag. 'De essentiële vraag is weer terug. Het publiek belang moet voorop staan in de werkzaamheden van de accountant.' En het gaat de goede kant op, zegt hij. Door de uitvoering van de 53 maatregelen, maar ook door bijvoorbeeld de invoering van een wettelijke plicht voor accountants om iedere jaarrekeningcontrole na maximaal tien jaar over te laten aan een ander.

Die maatregelen noemt de monitoringscommissie echter 'pleisters plakken'. Het regent regels en verboden voor de individuele accountant. De fundamentele problemen in het vak zijn er niet mee opgelost. Dat zijn het feit dat de accountant betaald wordt door degene die hij moet controleren en het feit dat een accountant conflicterende belangen heeft: enerzijds controleren (streng zijn voor de klant) en anderzijds adviseren (meedenken met de klant). Wat de commissie betreft moet er worden gekeken naar aanpassing van het accountantsmodel. Een voorzichtige optie: bedrijfscontroles mogen alleen worden uitgevoerd door accountantskantoren die géén adviespraktijk hebben.

Ingrijpender voorstellen komen vooral van buiten. Maak van accountants ambtenaren, opperde curator Willem Jan van Andel twee jaar geleden in een interview met NRC Handelsblad. Bij de afwikkeling van een aantal faillissementen stuitte hij op falende of frauderende accountants. Op de Accountantsdag kan zo'n ingreep slechts hier en daar op steun rekenen. Accountant Engbert van 't Hul denkt aan een 'belastingdienstachtige instantie', die de controletaak kan overnemen. Accountant Jeroen Mattens ziet een 'opdrachtgevende instantie' voor zich. Die kan de controleopdrachten verdelen over accountantskantoren, zoals de rechtbank de afhandeling van faillissementen toewijst aan curatoren.

Opleider en voormalig accountant bij EY Siem Stehouwer houdt alles het liefst bij het oude. 'Het gaat om de kwaliteit van het werk, de rest is beeldvorming.' Accountant Peter Pijnenburg van BDO wil het 'internationaal oplossen. Nederland moet niet het braafste jongetje van de klas zijn.' Henry Geurts van Baker Tilly Berk vindt dat er al 'heel veel' is gedaan om de onafhankelijkheid van de accountant te bevorderen. Het is tijd om de accountants 'nu even met rust te laten'. Het afzonderen van de controletaak van de adviespraktijk noemt hij 'ondenkbaar. Hoe motiveer je jonge mensen dan nog voor dit vak? We hebben nu al problemen om goede medewerkers te vinden.'

NBA-voorzitter Pieter Jongstra (voormalig accountant bij EY) ziet vooral nadelen bij zo'n scheiding van controle- en adviespraktijk. 'Veel van onze leden zeggen dat een gecombineerde praktijk meer kwaliteit oplevert. Bij gecompliceerde opdrachten werk je met samengestelde teams, van fiscalisten tot scheikundigen. Die combinatie kun je maken bij een groot kantoor. We bespreken het rapport van de Monitoringscommissie de komende maanden met onze leden. Dan zullen we zien wat zij ervan vinden.'

Vier recente affaires in de accountancy

Bouwbedrijf Ballast NEDAM

Drie voormalige accountants van KPMG staan naar verwachting begin volgend jaar voor de rechter op verdenking van het toedekken van smeergeldbetalingen door bouwbedrijf Ballast Nedam. Hun kantoor kocht in 2013 Zeen schikking met het Openbaar Ministerie. Met betaling van 7 miljoen euro voorkwam de firma strafvervolging.

Zakenman Louis Reijtenbagh

Accountantskantoor PWC Nederland kocht in juni strafvervolging af in België af voor een onbekend bedrag. De accountants zouden de Nederlandse zakenman Louis Reijtenbagh hebben geholpen bij belastingontduiking van tientallen miljoenen euro's. Ze werden verdacht van witwassen, valsheid in geschrifte en deelname aan een activiteit van een criminele organisatie.

Woningbouwvereniging Vestia

Ruim een week geleden begon de civiele procedure van corporatie Vestia tegen accountantskantoren Deloitte en KPMG. De woningbouwvereniging wil een schadevergoeding van haar accountants vanwege gebrekkig controlewerk. De rekenmeesters werden al tuchtrechtelijk veroordeeld. Vestia, waarvan de kasbeheerder was omgekocht, verloor bijna 3 miljard euro door speculatie met uiterst risicovolle rentederivaten. Andere corporaties moesten het bedrag aanvullen.

Technologiebedrijf LCI

Beleggers houden accountantskantoor PWC medeverantwoordelijk voor een verlies van 300 miljoen euro op aandelen van het technologiebedrijf LCI en eisen een schadevergoeding. De accountants waren volgens hen nalatig bij de controle van de boeken. Het beursfonds voldeed onder meer niet aan de wettelijke vereisten voor administratie en verslaglegging. Vlak voor het faillissement in 2001 werden de aandeelhouders nog flinke winsten beloofd.

Drie voormalige accountants van KPMG staan naar verwachting begin volgend jaar voor de rechter op verdenking van het toedekken van smeergeldbetalingen door bouwbedrijf Ballast Nedam. Hun kantoor kocht in 2013 een schikking met het Openbaar Ministerie. Met betaling van 7 miljoen euro voorkwam de firma strafvervolging.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden