PROFIEL

Wetenschapper en activist

Wetenschapper Ewald Engelen nam in zijn laatste boek een niet onderbouwde namenlijst op van een liegende en bedriegende schaduwelite. Een storm van kritiek was het gevolg. Voor- en tegenstanders over de man en de kwestie.

Ewald Engelen tijdens een optreden in Café Weltschmerz.

Hij gaat 'vakantie van het leven nemen'. Deze aankondiging, begin juli in De Groene Amsterdammer, klinkt dramatischer dan bedoeld. Ewald Engelen (51) zal zich die zomermaanden even terugtrekken uit het publieke debat, schrijft hij in een column. Vooral uit het onlinedebat. 'Twitter is voor mij steeds minder een nieuwsmedium geworden en steeds meer een klankkast van eigen gelijk en voortreffelijkheid', bekent hij. Zijn bijna 19 duizend volgers hebben, zonder het door te hebben, volgens Engelen een narcistisch monster gecreëerd.

Rust dus, en wel in zijn volkstuin op Tuinpark Dijkzicht in Duivendrecht. Daar legt hij in twee maanden de laatste hand aan De Schaduwelite, het boek dat in het najaar zal uitkomen. Het zal gaan over de financiële sector, die zijn slechte gedrag van voor de crisis gewoon voortzet. De laptop op schoot, hond onder de stoel, een groen decor met konijnen en vogels - verder niets.

Polemist

In stilte aan het werk in de volkstuin - dat zou je voor een polemist als Engelen inderdaad 'een vakantie van het leven' kunnen noemen. In de vijf jaar dat hij zich mengt in het debat over de economische crisis schrijft hij vierhonderd columns, drie boeken, houdt hij bijna driehonderd lezingen, geeft hij tweehonderd interviews en is honderdvijftig keer te gast op radio en tv.

Redacties die op zoek zijn naar een stevige mening over de crisis komen al snel bij hem uit - en dat terwijl hij geen econoom is, maar hoogleraar financiële geografie. 'Iemand die antwoord probeert te geven op de vraag hoe kapitaal over de wereld is verdeeld en hoe dat komt', legt hij uit in een interview. Hij verwoordt zijn ideeën scherp en eloquent, met het vuur dat zo goed tot zijn recht komt aan de talkshowtafel.

Ewald Engelen tijdens een optreden op YouTubekanaal Café Weltschmerz.

Volle toeren

Ook de publiciteitsmachine voor De Schaduwelite draait eind oktober op volle toeren. De uitgeverij verstuurt een ronkend persbericht, NRC Handelsblad plaatst een voorpublicatie in de weekendkrant en Engelen is te gast bij Pauw. De boekpresentatie trekt meer dan tweehonderd aanwezigen. 'Het verbaasde mij hoe druk het was', zegt Martin Visser, financieel journalist bij De Telegraaf, die het debat leidt. 'Er zat veel boosheid in de zaal, woede die hij scherp verwoordt en ook weer voedt.'

Er zijn die avond lovende woorden, bijvoorbeeld van de hoofdredacteur van De Groene, die de felheid van Engelen vergelijkt met die van Multatuli. Er klinkt ook stevige kritiek, van experts als Kees Vendrik, lid van de Algemene Rekenkamer, en Jeroen Smit, schrijver van De Prooi. Die geluiden verstommen bij de muren van de debatzaal, de buitenwereld krijgt nog weinig mee van het ongemak dat sommigen bij De Schaduwelite voelen.

Maar dan is het eind november, ruim een maand na het verschijnen van het boek. Engelen wordt geïnterviewd door Wilfred Scholten, verslaggever van het programma Altijd Wat. Hij leest het werk van Engelen graag, maar heeft ook een paar kritische vragen over het boek. Neem de ledenlijst van de zo gewraakte 'schaduwelite' die voorin is gepubliceerd. Daarop staan bankiers, maar ook politici en economen die zich evenals de schrijver negatief over de financiële sector hebben uitgelaten. Is het terecht hen tot een groep te rekenen die - in de woorden van Engelen - 'feiten verdraaide, leugens verspreidde en politici en burgers chanteerde', wil Scholten weten.

Ewald Engelen tijdens een optreden op YouTubekanaal Café Weltschmerz.

Lijst

De hoogleraar reageert direct deemoedig: de lijst is 'een gimmick', geeft hij toe. Ideetje van de uitgever, bedoeld om het boek te verkopen en de lezers de 248 pagina's te laten uitlezen. Hij kan niet onderbouwen waarom bepaalde mensen op de lijst staan.

Scholten weet dat hij opvallend materiaal in handen heeft en stapt ermee naar de Volkskrant. 'In zijn positie lijkt het na alle andere affaires rond hoogleraren die verzinsels naar buiten brachten zoals Diederik Stapel, nogal riskant om gimmicks te publiceren', schrijft economieverslaggever Peter de Waard vervolgens.

De naam Diederik Stapel werkt als een rode lap op een stier, voor zowel critici als fans van Engelen. Weer een wetenschapper als charlatan ontmaskerd, stellen sommigen juichend op Twitter vast. Karaktermoord, concluderen sympathisanten als Joris Luyendijk en columnist Arnon Grunberg. 'Onhandig', schrijft die laatste over de ledenlijst-gimmick in zijn Voetnoot, 'maar betekent het dat hij een wetenschappelijke fraudeur is, zoals bijvoorbeeld in de Volkskrant werd gesuggereerd? Engelen verdient een serieus antwoord en geen karaktermoord.'

Ook Scholten krijgt het verwijt erop uit te zijn de hoogleraar bewust te beschadigen. 'Heel raar', vindt hij. 'Als journalist is het toch mijn taak om kritisch naar dat boek te kijken? Ik word door sommigen direct in het kamp van hardvochtige tegenstanders geplaatst, terwijl ik Engelen best een sympathieke vent vind die bovendien een goede discussie aansnijdt.'

Cover van het boek waardoor Engelen in opspraak raakte.Beeld Amsterdam University Press

Commentaar

Afgelopen vrijdag staat in NRC Handelsblad een fel commentaar. De krant trekt plotseling het hele boek in twijfel: als die lijst niet klopt, wat klopt er dan nog meer niet?, vraagt de hoofdredactie zich af. Dat commentaar is 'ronduit lasterlijk', oordelen drie hoogleraren dinsdag in dezelfde krant. 'De felheid waarmee Engelen wordt geattaqueerd is verontrustend.'

De strijd die zich ontwikkelt rond Engelen is niet voor niets zo hard. Die is het gevolg van de scherpe positie die de hoogleraar zelf inneemt in het debat: die van luid schreeuwende buitenstaander, de roepende in een woestijn van brallende maatpakken. Het is die houding die hem populair maakt bij kritische burgers en media, maar ook kwetsbaar, zoals deze week is gebleken.

Als hij in 2006 begint met onderzoek naar het Amsterdamse financiële centrum, probeert hij zich aanvankelijk aan te passen aan de wereld waarin hij de komende jaren zal verkeren. Hij koopt een antracietkleurig pak en een blauwe das, neemt abonnementen op Het Financieele Dagblad en The Financial Times. 'In Rome doe je als de Romeinen', schrijft hij in het nawoord van De Schaduwelite.

Hij merkt tot zijn schrik dat hij de sector steeds vaker staat te verdedigen - wie moeite heeft moeten doen om een netwerk binnen te dringen, loopt het risico zich ermee te gaan identificeren. Maar dan valt Lehman Brothers in 2008 en wordt hij definitief wakker. 'Het gefinancialiseerde kapitalisme is een ramp en moet worden gestopt', concludeert hij. Zijn woede is oprecht, zeggen bekenden. 'Hij is erg betrokken', reageert Eric Smit, hoofdredacteur van de site Follow the Money, waarop Engelens columns worden gepubliceerd. 'Hij heeft zich in de materie ingevreten en blijft hameren op de problemen, op zeer eloquente wijze. Hij is op een missie.'

DE LIJST

De ophef over De Schaduwelite van Ewald Engelen is vooral veroorzaakt door pagina 9 van het boek. Daarop staat de 'ledenlijst' van de schaduwelite, de groep die volgens Engelen niets heeft geleerd van de crisis en louter op zelfbehoud uit is. Voormalig ABN Amro-topman Rijkman Groenink, Klaas Knot, president van de Nederlandsche Bank, en voormalig SNS-bestuursvoorzitter Sjoerd van Keulen staan erop, maar óók politici, economen en onderzoekers van wie sommigen zich juist kritisch opstellen ten aanzien van de financiële sector.

Verslaggever Wilfred Scholten vraagt Engelen in Altijd Wat waarom zij dan toch tot de zo gewraakte schaduwelite behoren. 'De lijst is een gimmick', antwoordt de schrijver, 'bedacht door mijn uitgever.' Het blijkt om de hoofdrolspelers van de economische crisis te gaan, ongeacht hun positie. Dat Engelen, ook hoogleraar, iets publiceert zonder dat goed te onderbouwen, komt hem op veel kritiek te staan. In de tweede druk van het boek is de opsomming verwijderd.

Ewald Engelen tijdens een optreden op YouTubekanaal Café Weltschmerz.

Saai

Als fel criticaster van de financiële sector zet hij zich ook af tegen economen. Hij vindt ze saaie rekenaars, ingekapseld bovendien. 'Ik heb nooit een geheim gemaakt van het feit dat ik niet ben opgeleid tot econoom', zegt hij in 2014 tegen de Vlaamse krant De Standaard. Hij ziet het juist als voordeel. 'De economie is zo complex dat je verschillende invalshoeken moet combineren om de zaken te snappen. Economen zijn daar berucht slecht in omdat het arrogante klootzakken zijn, amper bereid om voorbij hun eigen schamele bloedarmoedige bibliotheek te kijken.'

Het is een typische Engelen-uitspraak. Als je hem vraagt om commentaar, 'weet je dat je tieten en kont, kut en lul, contestatie en controverse kunt verwachten', zegt hij in datzelfde interview. 'Hij is van de hyperbool, schiet soms wat uit de bocht', zegt Smit. 'Dat vind ik prima, want hij onderbouwt het wel goed.'

Ewald Engelen tijdens een optreden op YouTubekanaal Café Weltschmerz.

Ouderwets

Zijn taal en fanatieke opstelling onderscheiden hem van de rest van de deelnemers aan het economisch discours. 'Ik vind Ewald een goed mens met een goed hart', zegt Robin Fransman. 'Daarom doet het me pijn te zien hoe hij zich opblaast.' Fransman, is voormalig adjunct-directeur van het Holland Financial Centre, een lobbyclub waar Engelen erg kritisch op is en staat ook in die hoedanigheid op 'de lijst'. 'Hij heeft gekozen voor een isolement. Ik vraag hem vaak om commentaar, maar dan reageert hij niet. Hij wil zijn ideeën niet toetsen op tegenspraak, is naar eigen zeggen bang om besmet te raken. Ik denk dan: je bent gewoon niet in andere geluiden geïnteresseerd.' Fransman is teleurgesteld in De Schaduwelite. 'Hij stelt de werkelijkheid erg simpel voor. Hij heeft geen oog voor de veelal complexe dilemma's in de economie. Het boek is eenzijdig en onvolledig.'

Ook Jeroen Smit, hoogleraar journalistiek, betreurt het gebrek aan wederhoor. 'Het is daarom geen journalistiek boek, maar een pamflet', zegt hij tijdens de boekpresentatie.

MUZIEK EN CRISIS

Gesprekken met Ewald Engelen gaan bijna altijd over de economische crisis, zeggen bekenden. Hij heeft een andere liefhebberij: muziek. 'Van Cabaret Voltaire tot The Sound, van Bauhaus tot de Dead Kennedys, van The Clash tot The Cure, van The Gang of Four tot de Virgin Prunes, van Joy Division tot Clock DVA, van Magazine tot A Certain Ratio, en van Siouxsie and the Banshees tot Talking Heads', schrijft hij in 2011. 'Het is geen vrolijke muziek', merkt hij op, 'Maar het was ook geen vrolijke tijd. Toen ik in 1982 van de middelbare school kwam, stond de jeugdwerkloosheid op het hoogste peil sinds de jaren dertig'- weer de economie.

Reputatie

Het contrast tussen de activistische Engelen en het beeld van de contemplatieve, genuanceerde wetenschapper wringt weleens. 'Dat is een ouderwetse opvatting van wat een hoogleraar is', zegt Engelen zelf in 2012 in een interview met het FD. 'Mijn wetenschappelijke reputatie is vooral van belang bij de contacten met het buitenland waar mijn collega's zitten.'

Dat wordt betwijfeld door Martin Visser, financieel journalist bij De Telegraaf en een bekende van Engelen. 'Media nodigen hem óók uit omdat hij hoogleraar is. Ze zijn op zoek naar autoriteit. Tegelijkertijd vinden ze het fijn dat Ewald niet van enerzijds-anderzijds is, maar een stevige mening heeft.' Het heeft Visser verbaasd dat media Engelen als expert opvoeren in discussies over de economische crisis. 'Dat is niet zijn vakgebied, hij is financieel geograaf. Wat de crisis betreft is hij vooral een polemist en een aanwinst voor het debat.'

'Een beetje rumoer in maatschappij moet kunnen', zegt Arnoud Boot, hoogleraar ondernemingsfinanciering en financiële markten aan de UvA. Ook hij staat op de lijst. 'De ophef slaat nergens op, hij heeft geen moord noch karaktermoord gepleegd. Als er slechts een persoon op lijst had gestaan was er een probleem geweest, nu is het louter een marketingtruc. Waarom zou dat niet mogen? Het is geen wetenschap en pretendeert dat ook niet te zijn.'

Ewald Engelen wilde niet reageren.

Ewald Engelen tijdens een optreden op YouTubekanaal Café Weltschmerz.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden