Werkgevers trekken aan het langste eind

Zwaar bevochten loonstijgingen gaan steeds vaker gepaard met minder vrije dagen, kleinere toeslagen of lagere pensioenopbouw. Werknemers genieten van al die sigaren uit eigen doos.

Beeld Censuur

Werknemers in de glastuinbouw die 62 jaar of ouder zijn, kunnen sinds 1 juli gebruikmaken van een nieuwe seniorenregeling. Ze mogen, als ze dat willen, 20 procent minder werken tegen 90 procent van hun oude bruto loon. Dat klinkt als een dure grap voor de werkgevers, maar dat is het niet. De glastuinders krijgen het loonverschil namelijk vergoed uit het cao-fonds Colland Arbeidsmarkt. In ruil daarvoor moeten ze elk jaar wel een loonsomheffing van 0,5 procent aan dat fonds afdragen.

Tegenover die heffing staan voor de werkgevers significante voordelen. De ouderen die aanspraak maken op de regeling moeten namelijk vier tot zes 'leeftijdsdagen' inleveren. Een deel van de verkorte werktijd is dus een sigaar uit eigen doos. Belangrijker voor de werkgevers is dat alle werknemers in de glastuinbouw, dus ook de 62-minners, een halve vakantiedag en hun toekomstige ouderendagen hebben ingeleverd. Voor dat offer krijgen ze maar 1 procent loonsverhoging terug.

Dat de cao voor het kassenpersoneel zo mager uitvalt, is mede het gevolg van de problemen in die bedrijfstak, die vorig jaar flink te lijden had van de Russische importboycot. Maar de aard van de wijzigingen in de tuinders-cao is niet atypisch. In de meeste nieuwe cao's gaat een - vaak zwaar bevochten - loonstijging gepaard met een versobering van secundaire arbeidsvoorwaarden als vrije dagen en onregelmatigheidstoeslagen.

Pure winst

In het eerste kwartaal van dit jaar stegen de cao-lonen 1,2 procent, terwijl de loonkosten voor werkgevers maar 0,3 procent omhoog gingen. Het Centraal Bureau voor de Statistiek meldt dat dit komt door lagere pensioenpremies. Werknemers bouwen sinds dit jaar minder pensioen op, waardoor de pensioenpremies voor zowel de werkgevers als de werknemers konden dalen. Werknemers krijgen meer loon nú in ruil voor een lager pensioen láter. Voor de werkgever is de premieverlaging pure winst.

In theorie kunnen werkgevers deze kostenbesparing doorgeven aan hun werknemers in de vorm van extra loonsverhoging, maar dat gebeurt amper, blijkt uit het jaarlijkse onderzoek HR Trends van organisatiebureau Berenschot. Zes op de tien werkgevers steken het pensioenvoordeel geheel in eigen zak, slechts 20 procent compenseert het pensioenverlies met extra salaris.

Volgens HR Trends vroeg 24 procent van de werkgevers zijn personeel in 2014 om een versobering van de arbeidsvoorwaarden. Dit jaar is dat zo'n 15 procent.

In de loonkostenberekening van het CBS zijn de kostenbesparingen die werkgevers op die manier realiseren niet meegenomen. Het kostenplaatje voor de werkgevers is dus gunstiger dan de CBS-cijfers laten zien. 'Een deel van de loonsverhoging in de cao wordt door de beperking van de arbeidsvoorwaarden tenietgedaan', erkent Hans van der Spek, die bij Berenschot verantwoordelijk is voor de salarisonderzoeken.

Hans van der Spek

Ouwelullendagen

Hoewel de crisis voorbij is, merken werknemers daar dus relatief weinig van. De cao-lonen stijgen weliswaar iets harder dan de inflatie, maar qua arbeidsvoorwaarden gaan werknemers er gemiddeld op achteruit. De bedrijfswinsten zijn ondertussen alweer bijna op het niveau van vóór de kredietcrisis. De salarissen en bonussen van de topbestuurders in het bedrijfsleven stijgen sterk. Ook keren bedrijven nu ruim twee keer zoveel dividend uit aan hun aandeelhouders als vijftien jaar geleden. Bedrijven betalen bovendien veel minder winstbelasting dan voor 2008.

De lastendruk voor werknemers is juist gestegen. Het aandeel van Nederlandse gezinnen in het netto nationaal inkomen daalde tussen 1987 en 2012 van 63 naar 53 procent. Het aandeel van het bedrijfsleven in deze koek steeg in dezelfde periode van 3 naar 12 procent (zie grafiek).

FNV-bestuurder Mariëtte Patijn: 'Wij zien de winsten van bedrijven aan de ene kant keihard toenemen en aan de andere kant zien we een enorme toename van werknemers die heel weinig verdienen. Het aantal werkenden met een minimuminkomen stijgt, net als het aantal mensen dat van een inkomen net onder modaal terugzakt naar het minimum.'

Loonslaven weten er bij hun bazen dus relatief steeds minder uit te slepen. Deskundigen zien meerdere oorzaken voor deze ontwikkeling. Het is bijvoorbeeld geen toeval dat vooral de 'ouwelullendagen' in veel cao's onder vuur liggen. Doordat de beroepsbevolking vergrijst, worden deze regelingen voor werkgevers veel te duur, zegt Gerard Groten, directeur Arbeidsvoorwaardenbeleid van werkgeversorganisatie AWVN. 'De cao-afspraken die 57-plussers extra verlof toekennen zijn lang geleden afgesproken, in een tijd dat veel werknemers op hun 57ste of 58ste met vut gingen. Nu iedereen moet doorwerken tot 67 jaar, ziet het kostenplaatje voor werkgevers er heel anders uit.' Vasthouden aan de ouderendagen zal de werkloosheid onder 50-plussers negatief beïnvloeden, want die extra vrije dagen maken een 60-jarige voor een werkgever duurder dan een 40-jarige die hetzelfde verdient. Niet alleen werkgeversorganisatie AWVN vindt dat, maar ook het Centraal Planbureau en het Sociaal Cultureel Planbureau.

Beeld Censuur

Compensatie

Groten meent dat het afschaffen van de ouderendagen bijdraagt aan de 'duurzame inzetbaarheid' van 50-plussers, omdat ze daardoor aantrekkelijkere werknemers worden. Het is ironisch dat de ouwelullendagen destijds juist met dat argument werden ingevoerd. Door 55-plussers via extra vrije dagen te ontlasten, zouden ze hun werk langer kunnen volhouden, was de gedachte. De werktijdverkorting en het vroegpensioen schiepen bovendien ruimte voor jonge werkzoekenden.

Arbeidsmarkteconoom Paul de Beer begrijpt dat de bestaande ouderenregelingen te duur worden voor de werkgevers, maar heeft ook kritiek. 'Ik hoor te weinig wat werkgevers in ruil voor het afschaffen van de ouderendagen voor jongeren doen. Het is begrijpelijk dat vakbonden zich verzetten tegen het afschaffen van die ouderendagen als daar niets tegenover staat, want dan is het alleen maar een verslechtering.'

De Beer wijst erop dat de overheid wensen van de werkgevers heeft gehonoreerd door het ontslagrecht te versoepelen en de WW-duur te verkorten, maar dat de werkgevers hun kant van de overeenkomst niet zijn nagekomen. 'De vakbonden hebben ingestemd met het verkorten van de WW-duur onder de voorwaarde dat de werkgevers dat in de cao's zouden compenseren. Maar in de cao's die sindsdien zijn afgesloten, zijn daarover nog weinig concrete afspraken gemaakt.'

Wantrouwen

De Beer constateert dat werkgevers en vakbonden elkaar minder vertrouwen dan vroeger. Daardoor komen cao's moeilijker tot stand dan voorheen. 'Wat werkgevers presenteren als vernieuwing en modernisering, interpreteren vakbonden als verslechtering. Het wantrouwen van de bonden is wel te begrijpen. Werkgevers zijn de afgelopen jaren wel erg ver gegaan in het omzeilen van de cao. Dat deden ze door flexwerkers in te huren die er niet onder vallen. Werkgevers lijken minder belang te hechten aan een goede verstandhouding met de bonden dan vroeger. Hun houding is nu: 'als jullie niet akkoord gaan met onze eisen, huren we nog meer flexkrachten in en regelen we het wel met onze werknemers, dus zonder de vakbonden.' Van der Spek stelt vast dat 'concurrentie van zzp'ers' de onderhandelingspositie van werknemers ondergraaft.

Vakbondsvrouw Patijn: 'Een aantal werkgevers zegt gewoon: 'het interesseert me niet hoe jij rondkomt, ik wil over jouw rug bezuinigen. Werkgevers verzinnen steeds iets nieuws om werknemers minder te belonen.' De Beer: 'Het lijkt erop dat werkgevers bewust aansturen op verdeel en heers. Ze hebben maar één vakbond nodig om een cao af te sluiten. We hebben nu al een paar keer gezien dat de werkgevers afspraken maken met kleinere bonden en de FNV buitensluiten als die te veel eisen stelt.' Vorige maand sloten werkgevers in de mode- en detailhandel een cao af zonder de FNV en eerder gebeurde dat al met zeven ambtenaren-cao's.

De FNV vecht die ambtenaren-cao's aan bij de rechter en roept de laatste tijd meer stakingen uit (onder meer bij de politie) om de werkgevers onder druk te zetten. Patijn: 'We moeten als vakbond meer actievoeren om goede cao's af te kunnen spreken. Daar boeken we succes mee, want we kunnen de laatste tijd weer meer cao's afsluiten. Een aantal werkgevers, zoals Tata Steel, heeft recentelijk echt stappen gezet, omdat ze inzien dat het zo niet kan doorgaan. Een andere groep houdt helaas vast aan het doorgeslagen marktdenken.'

De zelfbewuste opstelling van de werkgevers is terug te voeren op twee ontwikkelingen, concluderen De Beer, Groten en Van der Spek. De eerste is de verzwakking van de vakbonden. 'De organisatiegraad brokkelt af', merkt De Beer op. 'De machtsbalans is de afgelopen vijftien jaar verschoven van werknemers naar werkgevers. De actiebereidheid onder werknemers is door de crisis ook minder geworden. Velen zijn nog altijd bang hun baan te verliezen en durven daarom niet te protesteren. De media berichten nog geregeld over grote ontslagronden.' Van der Spek: 'Vakbonden zijn minder dominant en zwakker geworden, het speelveld is veranderd.'

De tweede ontwikkeling die in het nadeel van werknemers uitpakt, is globalisering. Directeur Groten van werkgeversclub AWVN: 'Bedrijven concurreren niet meer met het bedrijf om de hoek, zoals vroeger, maar met bedrijven over de hele wereld. Dat is een feit waar we niet voor kunnen weglopen.' Hoogleraar De Beer: 'De globalisering zet de positie van de vakbeweging niet alleen in Nederland onder druk, die trend zie je overal.' Hij heeft goede hoop dat de vakbonden een deel van het verloren terrein zullen terugwinnen als het economisch herstel doorzet. 'Voor de kredietcrisis verwachtte men dat er door de vergrijzing krapte op de arbeidsmarkt zou ontstaan. Die voorspelling kan over een aantal jaar alsnog uitkomen en dan verbetert de onderhandelingspositie van de werknemers weer.'

Werkgevers zetten in cao-onderhandelingen momenteel ook in op meer maatwerk. Volgens Van der Spek is dat óók in het belang van werknemers. 'Flexibele werktijden kunnen heel plezierig zijn voor werknemers die werk en zorg willen combineren. De één vindt het fantastisch om van 9 tot 5 te werken, de ander juist niet. Ik ben daarom voor minder halsstarrige bepalingen in cao's. Die moeten meer het karakter krijgen van flexibele raamovereenkomsten waarin werknemers zelf de details kunnen invullen.'

'Ciao cao?'

Een cao-trend die inspeelt op de groeiende behoefte aan maatwerk, is de opmars van 'keuzebudgetten'. Een klein deel van het loon wordt dan gereserveerd voor flexibele arbeidsvoorwaarden. Werknemers kunnen dan individueel kiezen of ze dat geld besteden aan extra verlof, een 'fiets van de zaak' of dat ze het toch gewoon als loon uitgekeerd willen krijgen.

De volgens FNV Bondgenoten 'sobere' cao Glastuinbouw werd in september 2014 voor één jaar afgesloten. Ze liep tot 1 juli dit jaar en is dus alweer verlopen. De FNV zet nu in op een loonsverhoging van 90 euro per maand voor de werknemers in de kassen. Werkgeversorganisatie LTO geeft op haar website flink tegengas. Onder de kop 'Ciao cao?' pleit hoofd Sociaal Economisch Beleid Frank de Wijs voor het omzetten van de cao in een 'ontwikkelovereenkomst' waarin 'het verschil tussen werknemers, freelancers en zelfstandigen vervalt'. De vakbonden staan volgens hem voor de keus: meebewegen met de tijdgeest en de traditionele cao vaarwel zeggen (meer flex-flex-flex, minder arbeids- en inkomenszekerheid) of aan invloed verliezen en een langzame dood sterven.

De onderhandelingen liggen na 'verkennende gesprekken' in het voorjaar alweer een paar maanden stil. Volgens de laatste berichten liggen de standpunten van vakbonden en werkgevers zover uiteen dat verder onderhandelen momenteel geen zin heeft. Deze maand willen tuinders en bonden een nieuwe poging wagen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden