Wereldhandel is op de terugtocht

De mondialisering heeft het plafond aangetikt en is nu op haar retour. Economieën keren zich steeds meer naar binnen, het protectionisme neemt snel toe. Dat zal ook de groei beperken.

De Rotterdamse containerhaven. Veel grote rederijen verkeren in zwaar weer Beeld Fotopersbureau Dijkstra

Het was een teken aan de wand van de veranderende tijd. Vorige week lag voor 14 miljard dollar aan kerstcadeaus van Nike, Samsung en Sony op aan de ketting gelegde schepen of gedwongen buitengaats. Oorzaak was het faillissement van de grote Koreaanse rederij Hanjin Shipping. Hierdoor konden 95 giganten met 540 duizend containers niet worden gelost. Van de vijftien grote containerrederijen in de wereld verkeren er nu liefst vier in grote financiële problemen.

Dat heeft enerzijds te maken met overcapaciteit aan scheepsruimte en anderzijds met de krimp van de wereldhandel. In het tweede kwartaal van 2016 daalde het wereldhandelsvolume nog eens met 0,7 procent. Volgens de theorie van de varkenscyclus zal aan het probleem van de overcapaciteit vanzelf een einde komen. En in het verleden ging ook de wereldhandel weer groeien als de recessie ten einde kwam. Hoe dan ook nam het aandeel van de wereldhandel in procenten van het wereld-bbp (het gezamenlijke wereldinkomen) altijd toe. Maar dat is niet meer het geval. De wereldhandel neemt af als percentage van het wereld-bbp. Economieën keren zich steeds meer naar binnen.

Geen nieuwe impuls

Dat is een totaal nieuw verschijnsel, waar economen zich de hersens over breken. Veel van de groei van de handel was in het verleden te danken aan één economie of één hegemonie. In de negentiende eeuw was dat Groot-Brittannië. Sinds de Tweede Wereldoorlog waren achtereenvolgens de VS (jaren vijftig en zestig), de olielanden (jaren zeventig), Japan (jaren tachtig) en Oost-Europa en China (jaren negentig en jaren nul) de motor van de wereldhandel.

Nu is er geen nieuwe impuls meer. China is heel langzaam bezig de eigen economie meer op de binnenlandse markt te richten. Maar daarnaast wordt door automatisering en robotisering het verschil in loonkosten steeds onbelangrijker. De ouderwetse lagelonenlanden hebben afgedaan. Bedrijven ontdekken steeds vaker dat het net zo voordelig is producten te maken op de plaats waar ook de klanten zijn. In een in juli verschenen rapport van het Centre for Economic Policy Research in Londen betogen professor Simon Evenett en dr. Johannes Fritz van de Universiteit van St. Gallen in Zwitserland dat het wereldhandelsvolume inmiddels een soort plafond heeft bereikt. 'En als dat zo is, dan gaat de stijging van de export van een land ten koste van die van een ander. Dat zal leiden tot meer spanningen, juist in een tijdperk dat alle regeringen in de wereld bezig zijn hun export te bevorderen.'

Chinese fabriekswerkers stellen speelgoedauto's samen. China is langzaam bezig de eigen economie meer op de binnenlandse markt te richten Beeld afp

Sylvester Eijffinger, hoogleraar aan de Universiteit van Tilburg, herkent het. Hij ziet drie trends. 'Ten eerste neemt het verschil in loonkosten af tussen landen als China en India enerzijds en Europa en de VS anderzijds. Dat komt niet alleen omdat daar de lonen stijgen, maar ook omdat hier de arbeidsmarkten flexibeler worden en arbeid goedkoper. Maar ten tweede speelt zeker ook een rol dat offshoring is omgeslagen in reshoring. De rijke landen halen weer bepaalde activiteiten terug. En dat kan door nieuwe technologie als robots en 3D-printen. In veel van de vroegere rustbelts in de VS en Europa komen nieuwe bedrijfjes tot stand die met nieuwe technologie weer goederen in eigen land produceren die naar de Derde Wereld waren verplaatst. De rustbelts veranderen in wat brainbelts worden genoemd.'

Martin Wolf, de bekende columnist van de Financial Times, schreef op 7 september onder de kop 'Het tij van de mondialisering is gekeerd' dat de potentiële groei voor verdere handel heel beperkt is. 'Als de totale arbeidsintensieve industrie en dienstverlening uit de rijke landen is verdwenen, moet de groei van de handel ook vertragen. En als de grootste investeringsboom in de geschiedenis van de wereld, die in China, tot stilstand komt, gebeurt dat ook met de vraag naar grondstoffen.'

Xenofobie

Dat blijkt niet alleen uit stagnatie van de wereldhandel, maar ook uit de terugloop van grensoverschrijdende investeringen. Investeerders blijven dichter bij huis, behalve dan als de fiscus er een te grote hap uit dreigt te nemen zoals bij Apple. 'De groeiende xenofobie en de daling van de wereldhandel zullen vanzelf tot minder grensoverschrijdende investeringen leiden', concludeert Wolf. Dat versterkt tegelijkertijd de neiging tot protectionisme dat toch al de wind meeheeft door de migratiegolf. Het grensoverschrijdende verkeer van goederen en kapitaal stagneert, maar dat van mensen groeit nog steeds: van 2,9 procent van de wereldbevolking in 1990 tot 3,3 procent in 2015.

En daar haakt de politiek op in. Zeker is dat Donald Trump zich als president fel zal verzetten tegen verdere liberalisering. Maar ook Hillary Clinton, die aanvankelijk voorstander was, is nu gekant tegen de handelsverdragen TPP (met de landen rond de Stille Oceaan) en TTIP (met Europa) zoals die nu op tafel liggen. In Europa groeit dezelfde aversie tegen meer vrijhandel. Protectionisme neemt snel toe onder druk van populisme. Eijffinger zegt dat alleen al binnen de OESO nu 'elke dag een protectionistische maatregel' wordt genomen.

Dit zal de terugloop van de wereldhandel alleen maar nog verder versterken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.