Wereldeconomie leeft van paniek

Blinde paniek is de kern van de Aziatische crisis en de essentie van de markteconomie, meent Jacques Attali. Hij pleit voor inperking en bestrijding met een Keynesiaans beleid op wereldschaal....

WEER komen we onaangenaam dicht in de buurt van een afgrond. De wereldeconomie bevindt zich op het toppunt van de sterkste groei uit de geschiedenis, maar dreigt terecht te komen in een recessie van astronomische proporties. In een aantal landen zou dat wel eens ten koste kunnen gaan van de democratie. Er valt een duidelijke les te leren: de maatschappij wordt geregeerd door de wetten van de paniek en niet alleen in tijden van crisis.

Het woord 'paniek' vindt zijn etymologische oorsprong in de naam van de afschrikwekkende Pan, de beschermgod van de kuddes geiten en schapen. Het is 'paniek' die zorgt voor het schaapachtige gedrag, waarbij alle mensen in verwarring en wanorde blindelings achter elkaar aanlopen, bang als ze zijn om buiten de boot te vallen en achter te blijven.

Deze blinde paniek is de kern van de huidige Aziatische crisis. Er zou niets gebeurd zijn, als in Thailand en vervolgens in Maleisië en Indonesië de bezitters van de lokale munt niet in paniek waren geraakt, toen ze beseften dat ze door de waardestijging van de dollar hun schulden nooit zouden kunnen afbetalen.

Deze paniek - die volgens de internationale financieringinstituten is getemperd doordat de crediteuren van Korea akkoord gingen met een verlenging van de deadlines - zou makkelijk weer kunnen oplaaien, met fatale gevolgen voor de wereldeconomie, als Japan, China, Rusland of andere instabiele markten erin betrokken zouden raken. Een daling van de 'vraag', waarvan de omvang nog niet tot het Westen is doorgedrongen, zou het gevolg zijn. Als dat zou gebeuren, is er niets, waar dan ook ter wereld, meer veilig.

Ik zal het uitleggen. Paniek kan de onderliggende economie aantasten: de schade blijft immers niet beperkt tot de financiële markten. Inzakkende aandelenmarkten maken de leners minder solvent en vergroten de paniek onder de spaarders. Hetzelfde gebeurt als men uit paniek een bepaalde munteenheid laat vallen: daardoor wordt het deel van het nationaal inkomen waarmee de schuld aan het buitenland moet worden afgelost groter. Dat leidt tot een daling van de levensstandaard, waardoor de eigen munt het nog meer moet ontgelden.

Een van de angstaanjagendste kenmerken van paniek is de kracht waarmee het verschijnsel zichzelf in stand houdt: het betoont zich welwillend tegenover degenen die 'in de paniek meegaan' en straft degenen die zich ertegen verzetten. Dat is precies wat er in Azië is gebeurd - en wat er nog steeds kan gebeuren, maar dan op een veel grotere schaal.

Paniek drijft ook op leugens en heeft het gemunt op diegenen die zich laten misleiden door onjuiste voorspellingen, slechte adviezen en excessen, maar ook op degenen die de verantwoordelijkheid voor hun fouten hebben aanvaard, om daarna haastig achter anderen aan te lopen - zij het ditmaal in tegengestelde richting.

Belangrijker nog: paniek is niet zomaar een op zichzelf staand onderdeel van de markteconomie. Het is de essentie van die economie, een factor die de groei bepaalt. Uit paniek, ofwel uit angst om achter te blijven, volgt de consument alle modes op de voet. Paniek zorgt er ook voor dat werknemers genoegen blijven nemen met onderbetaald werk uit angst voor werkloosheid en dat spaarders zich storten op financiële 'aanraders'. Het wedijver-instinct en de consensus-dictatuur - samen een andere definitie van het begrip 'paniek' - zijn de motor van de markteconomie.

Door de globalisering van de markt verdwijnen de laatste barrières die de verspreiding van de paniek tegenhouden. De liberalisering van de handel, investeringen en financiële transacties bevorderen de kapitaal-, goederen-, diensten- en arbeidsstromen. Nieuwe technologieën vergroten de koppeling tussen gebeurtenissen, doordat ze de informatieoverdracht versnellen en de marktevaluaties uniformer maken, maar ook doordat ze een stimulans geven aan het universele gebruik van databestanden en internet-zoekprogramma's. Verder levert de groei van de kapitaalmarkten, waarvan de waarde honderdmaal hoger ligt dan die van de onderliggende economie, extra voer voor euforie en catastrofe.

Zowel in de economie als de psychoanalyse is inzicht de eerste stap op weg naar genezing. Men moet dan ook leren leven met paniek, of beter gezegd, men moet leren surfen op de vloedgolf - om een metafoor uit Silicon Valley te gebruiken. Om te kunnen surfen moeten we de volgende maatregelen treffen: we moeten niet liegen over hoe het echt met de economie is gesteld. Het verkondigen van harde waarheden is in principe de taak van de internationale instituten. Ze zijn wat dat betreft echter tekortgeschoten. Het is hoog tijd ze veel meer onderzoeks- en preventiemiddelen te geven, in plaats van de miljarden dollars die ze weggeven als het te laat is. Niet liegen betekent thans: toegeven dat enkele landen in Azië bijna bankroet zijn.

We moeten de meest beschadigde landen onder trustschap plaatsen voor we financiële verplichtingen aangaan. Dat zet het principe van non-interventie door internationale instellingen op de helling en draagt op die manier bij tot de democratisering van hun besluitvormingsprocessen.

We moeten de brandschermen uitbreiden: te snelle liberalisering van de handel beperken en scherper toezicht houden op de meest onbestendige markten, met name de valutamarkten.

We moeten de risico's eerlijker spreiden, dat wil zeggen we moeten internationale organisaties zoals het IMF hun eigen middelen geven door belasting te heffen op internationale speculatie. Daardoor kunnen risico's gefinancierd worden door mensen die er zelf het grootste belang bij hebben dat deze risico's beperkt blijven.

We moeten de paniek tegengaan met positieve economische initiatieven via internationale publieke investeringen. Daarmee laten we zien dat de internationale gemeenschap vertrouwen heeft in de eigen toekomst. Het is de kern van de oplossing die John Maynard Keynes voor één land bedacht, maar die nu op de hele planeet van toepassing is.

Jacques Attali is oud-directeur van de Bank voor Herstructurering en Wederopbouw van Oost-Europa.

Los Angeles Times Syndicate

Vertaling: José van Zuijlen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden