Analyse

Wéér slaat de rapporteur alarm over arbeidsuitbuiting, waarom is het zo moeilijk op te lossen?

Het aantal meldingen van arbeidsuitbuiting is het afgelopen jaar met 70 procent toegenomen. Tegelijk nam het aantal zaken dat voor de rechter kwam juist af. Waarom zijn deze misstanden zo moeilijk aan te pakken?

Huisvesting voor arbeidsmigranten op camping Droomgaard, Kaatsheuvel. Beeld Marcel van den Bergh
Huisvesting voor arbeidsmigranten op camping Droomgaard, Kaatsheuvel.Beeld Marcel van den Bergh

Een loeihete wasserij in de Zaanstreek. Tussen de stellingen lopen muizen en ander ongedierte. Toch moeten de acht Syriërs die er werken, er ook slapen. Sterker nog: ze moeten elke dag een uur onbetaald overwerken om voor die slaapplek te betalen.

Het is een van de vele schrijnende vormen van arbeidsuitbuiting die Herman Bolhaar als Nationaal Rapporteur Mensenhandel tegenkwam. Een vorm van uitbuiting waarover hij vorig jaar 70 procent meer meldingen binnenkreeg, zo maakte hij maandagavond bij Nieuwsuur bekend.

In 2020 meldden zich bij hem 449 slachtoffers van deze vorm van mensenhandel waarbij iemand onder erbarmelijke omstandigheden moet werken en soms inkomsten moet afstaan. In 2019 waren dat er nog 261. Mogelijk is die toename het gevolg van de coronacrisis, die het vergrootglas legde op de slechte werkomstandigheden en huisvesting van arbeidsmigranten.

‘We wisten al langer dat er zaken gebeurden die het daglicht niet kunnen verdragen’, zegt Bolhaar dinsdag. ‘Maar door covid is het gordijn opengetrokken en zien we wat erachter zit. En dat is niet fraai.’ De meldingen die hij registreerde zijn nog maar het topje van de ijsberg, maar ze onderstrepen volgens Bolhaar de urgentie om in actie te komen. ‘We moeten er meer achteraan en dichter op zitten. Alle seinen staan op rood.’

Die boodschap is niet nieuw. In een interview met de Volkskrant waarschuwde Bolhaar twee jaar geleden al dat er meer moest gebeuren om arbeidsuitbuiting op te sporen. Het tegendeel gebeurde: het aantal zaken dat voor de rechter kwam, nam zelfs af. Waren dat er over de afgelopen vijf jaar nog gemiddeld 15, in 2019 waren dat er 7. ‘Die gevallen representeren bij lange na niet de omvang van de problematiek.’

Dat het probleem zo hardnekkig is, komt volgens Bolhaar doordat slachtoffers vaak het belang van aangifte doen niet zien. Zij voelen zich niet altijd slachtoffer omdat de werkomstandigheden beter zijn dan ze in hun thuisland gewend zijn (slechts 4 procent van de melders komt uit Nederland) of ze zijn bang dat een melding leidt tot baanverlies. Dat betekent bij buitenlandse werknemers namelijk ook vaak het verlies van huis, verzekering en verblijfsvergunning.

Om arbeidsuitbuiting aan te pakken, moeten slachtoffers dus worden opgespoord. En dat gebeurt onvoldoende, vindt ook bestuurslid Petra Bolster van vakbond FNV. Zij ziet dat de inspectie SZW, die verantwoordelijk is voor de aanpak van arbeidsuitbuiting, veel signalen van misstanden niet oppakt. Dat lijkt deels een capaciteitskwestie. De afgelopen jaren moest de voormalige arbeidsinspectie tientallen miljoenen bezuinigen.

De opsporingsinstanties houden volgens Bolhaar hun expertise ook onvoldoende vast. ‘In de woorden van Cruijff: je ziet het pas als je het doorhebt. Maar dan moet je wel weten waar je moet zoeken. Nu wordt er niet vasthoudend en structureel genoeg gejaagd.’ Dat er daardoor maar zo weinig zaken voor de rechter komen is temeer een probleem omdat arbeidsuitbuiting in Nederland juridisch lastig aan te tonen is. Als er meer zaken voor de rechter zouden komen, zou dat kunnen leiden tot nieuwe jurisprudentie die het makkelijker maakt om toekomstige daders te veroordelen.

In het regeerakkoord is eerder 50 miljoen vrijgemaakt om de Inspectie SZW te versterken. Een woordvoerder laat weten dat de aanpak van arbeidsuitbuiting prioriteit heeft en dat er de komende jaren extra mensen worden ingezet voor de aanpak hiervan. Volgens Bolhaar is dat niet genoeg. Volgens hem moet er een meersporenbeleid komen waarbij opsporingsinstanties, overheden en het bedrijfsleven samenwerken. ‘We moeten aan normontwikkeling doen: welke arbeidsomstandigheden vinden we acceptabel en welke niet.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden