'We zijn ingehaald door dit debacle'

Joost van Lanschot..

Harmen Bockma

Utrecht ‘We keken elkaar aan en zeiden: hoe kan dit, wat gebeurt er?’ In het nieuwe kantoor van het VSBfonds, dat een schitterend uitzicht biedt over Utrecht, overheerste in de eerste week van oktober ongeloof. Het fonds, dat 2 procent bezit van de aandelen Fortis, zag het bedrijf voor zijn ogen ten onder gaan.

‘Het is een ongeëvenaard scenario dat een van Europa’s grootste bank- en verzekeringsconcerns binnen een maand kapseist’, zegt directeur Joost van Lanschot van het fonds. ‘Voor het verkopen van onze aandelen was het te laat. Wie dit had voorzien, mag het zeggen.’

Van Lanschot, voor zijn huidige functie voorzitter van de maatschap bij advocatenkantoor Stibbe, is nog geen vier maanden directeur van het fonds. In het van optimisme blakende jaarverslag over 2007 werd geconstateerd dat hem ‘een boeiende uitdaging’ wachtte. ‘Dat kun je wel zeggen’, lacht Van Lanschot nu. Voor een man wiens fonds een vermogen heeft verloren, is hij opmerkelijk monter. Het heeft ook niet zoveel zin, vindt hij, om te blijven treuren. ‘We moeten de tering naar de nering zetten. Maar het is, dat besef ik heel goed, zuur voor onze medewerkers en aanvragers.’

Het VSBfonds is een product van de Verlichting. Het is voortgekomen uit de gedachte van de gegoede burgerij dat ook ‘de gewone man’ moest leren sparen. De Spaarbanken waar vanaf het begin van de 19de eeuw het geld kon worden gestald, stelden ook geld beschikbaar voor maatschappelijke doelen.

Van Lanschot legt nadruk op de ‘afkomst’ van het fonds, om te verklaren waarom het nog steeds zo zwaar leunt op de Fortis-aandelen. ‘We zijn door onze geschiedenis een particulier vermogensfonds. We werven geen fondsen, zoals anderen doen, we krijgen geen publiek geld en loterijgeld. Bij alle fusies, die uitmondden in Fortis, is de stichting steeds een van de ‘ankeraandeelhouders’ gebleven. Het was voor ons door afspraken met de vennootschap juridisch zelfs onmogelijk om aandelen Fortis van de hand te doen. Bovendien voelden we ons door de historie met elkaar verbonden als moeder en kind.’

Het was de grote vraag voor de buitenwereld, de afgelopen weken. Hoe kan het dat het fonds zijn aandelenbezit niet veel meer heeft gespreid, zoals les 1 luidt voor de beginnende aandeelhouder. Het kwam het fonds op kritiek te staan van de voorzitter van de Vereniging van Fondsen in Nederland, Rien van Gendt, zelf bestuurder van de veel minder hard getroffen Van Leer Foundation. ‘We zien bij het VSBfonds hoe belangrijk het is niet alle eieren in één mandje te leggen’, aldus Van Gendt in het Financieele Dagblad. ‘Je moet je zo snel mogelijk losmaken van het bedrijf dat je hebt opgericht.’

Maar, pareert Van Lanschot, de eieren mochten tot voor kort helemaal niet uit dat ene mandje worden gehaald. ‘Pas toen het fonds in 2006 onder de 5 procent kwam, als gevolg van een aandelenemissie van Fortis waarop het VSBfonds niet inschreef, ontstond feitelijk de mogelijkheid tot diversificatie.’

De plannen voor spreiding van het aandelenbezit lagen al klaar. Stapsgewijs, om de markt niet al te zeer te verstoren, zouden de aandelen worden verkocht. ‘Eind 2009 zouden we helemaal uit Fortis zijn geweest. We zijn ingehaald door dit debacle. Inderdaad, de crisis kwam te vroeg. Maar ja, een crisis komt altijd te vroeg.’

Het fonds heeft nu nog 52 miljoen aandelen Fortis, die per stuk 1 euro waard zijn. Ter vergelijking: eind 2006 stond de koers op 30 euro, eind 2007 was dat nog 20 euro. ‘Je kunt stellen dat we de diversificatie sneller hadden moeten doorvoeren, maar dat is wijsheid achteraf.’ Tussen eind 2007 en begin oktober heeft het fonds 16 miljoen aandelen Fortis verkocht.

Net als andere aandeelhouders heeft het VSBfonds ‘heel veel vragen’ over de gang van zaken bij Fortis voor de nationalisatie, en over de nationalisatie zelf, zegt Van Lanschot. ‘Waarom moest bijvoorbeeld ook de verzekeringstak van Fortis genationaliseerd worden? Die draaide goed. Toch heeft Nederland die overgenomen. Met de spaarders, de polishouders, de klanten, de werknemers en het financiële stelsel als geheel is terecht rekening gehouden. Maar ten onrechte niet met de aandeelhouders.’

‘Verder zijn de structuur en waarderingsmaatstaven in het kader van de transactie met BNP-Paribas onduidelijk. En op welke juridische grondslagen kent de Belgische overheid alleen aan particuliere Fortis aandeelhouders een eventuele toekomstige uitkering toe?’

Als op de vragen begin december, tijdens de aandeelhoudersvergadering, geen antwoord komt, sluit het fonds eventuele juridische stappen niet uit. ‘Ik kan me ook voorstellen dat als het stof is neergedaald, men een reparatie verricht. Als Nederland de verworven belangen verkoopt en daar geld aan verdient, zou een eventueel surplus naar de aandeelhouders kunnen gaan.’

Voorlopig zal het VSBfonds veel minder kunnen doneren dan voorheen. Schriftelijk toegezegde verplichtingen komt het fonds na, een heroriëntatie op de doelen waar het geld naartoe gaat, is al begonnen. Van de 60 miljoen die het fonds dit jaar besteedde, blijft volgend jaar de helft over. Van Lanschot: ‘Dat is 30 miljoen euro, een nog steeds niet gering bedrag. De winkel blijft open, al moeten we rekening houden met een nieuwe realiteit.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden