Wat moet je met een blad zonder identiteit?

Koper gezocht voor Elsevier

Op een bijeenkomst, anderhalve week geleden, kreeg de redactie van Elsevier het pijnlijke nieuws te horen: het tijdschrift zal verder moeten zonder de naam die het al sinds 1891 heeft en die sinds 1945 bovenaan het weekblad prijkt. Redacteuren en experts verwachten het ergste. Een nieuwe koper wordt gezocht, maar wat moet je met een blad zonder identiteit?

Voorpagina van het tijdschrift Elsevier, 1 augustus 2015.

Dit is het verhaal van het kleine traditionele blaadje uit Nederland versus de grote kille zakelijkheid van de Britten. Elsevier is als blad al jaren een buitenbeentje in het bedrijf RELX. Hoewel het opinieblad en de uitgever van wetenschappelijke publicaties al sinds de oprichting in de 19e eeuw beide de naam Elsevier dragen, heeft moederbedrijf RELX nu ineens besloten om eventuele verwarring te voorkomen.

Juridisch lijken ze die mogelijkheid te hebben, maar alle betrokken zijn het eens dat dit 'uiterst pijnlijk' is, zoals hoofdredacteur Arendo Joustra zegt. Hij onderzoekt momenteel de mogelijkheden om RELX voor de rechter te slepen. Wie heeft de zeggenschap over een 125 jaar oude naam?

Het concern wil al sinds 2008 van het blad af, omdat het niet meer zou passen in de strategie van wetenschappelijke publicaties en dataverwerking, die het overgrote deel van opbrengsten vormen. Een overnamekandidaat werd tot op heden niet gevonden en nu lijkt RELX de kans daarop nog kleiner te maken: het bedrijf ontneemt Elsevier van zijn traditie en masthead - een onthoofding welteverstaan.

Hoewel het feitelijk niet zo gezegd werd ervoeren redacteuren van Elsevier de boodschap van RELX op de bijeenkomst als een dreigement: of jullie werken mee en wij helpen een goede koper te vinden. Of jullie maken amok en er zullen zware bezuinigingen en andere sancties volgen, mogelijk zelfs opheffing van het blad.

Elsevier

Elsevier is een opinieweekblad met een rechtse en liberale signatuur. Momenteel heeft het tijdschrift nog een oplage van zo’n 80 duizend, maar vijf jaar geleden was dat nog 130 duizend. Desalniettemin is Elsevier het grootste opinieweekblad van Nederland. Het blad laat Vrij Nederland (30 duizend) en De Groene (20 duizend) ruim achter zich. Elsevier is volgens Arendo Joustra, al vijftien jaar de hoofdredacteur, winstgevend. Redacteur Syp Wynia spreekt van een winstpercentage van 30 procent. Het blad staat bekend om de jaarlijkse lijstjes die het publiceert, zoals de beste ziekenhuizen, scholen en studies.

Angstcultuur

'Er heerst een tweespalt op de redactie', zegt een redacteur die anoniem wil blijven vanwege de gevolgen. 'De ene helft wil dat we ons koest houden. De andere helft wil in verzet komen en laten merken dat we dit niet pikken. Maar de gevolgen van een opstand zijn niet overzien.'

Onverholen dreigementen behoren zeker tot het repertoire van RELX, zegt Syp Wynia, die al 18 jaar redacteur van Elsevier is en een veelgelezen politieke column schrijft. 'Als Elsevier binnen RELX blijft zouden we nog sneller onze naam kwijt zijn, is ons gezegd. Er wordt op tal van manieren druk gezet.'

Wynia richtte deze week de Vereniging Personeel Elsevier op, een interne vakbond, en heeft al zijn collega's opgeroepen zich aan te sluiten. 'Het kan natuurlijk geen kwaad om de belangen van Elsevier te dienen en ons beter te organiseren. We bekijken de mogelijkheid om RELX voor de rechter te ontmoeten, maar het kan ook anders.'

Er lijkt een angstcultuur op de redactie te heersen. Wynia is een van de weinigen die zich durft uit te spreken. 'Ik weet niet of er sprake is van een tweedeling op de redactie', zegt hij. 'Maar een zekere verlamming kan inderdaad optreden. Niet iedereen durft de gang naar de rechter aan.'

Experts en redacteuren verwonderen zich over de handelswijze van RELX. 'Zo ver ik me kan herinneren is dit nog nooit gebeurd', zegt tijdschriftenadviseur Carolien Vader van bladendokter.nl. 'Het gaat al jaren erg slecht met de bladenmarkt, al helemaal met de weekbladen voor mannen. Met een sterke marktpositie, grote naamsbekendheid en een rijke traditie maak je nog een klein kansje om te overleven. Nu wordt die kans Elsevier afgenomen. Ik zie het somber in.'

Wynia: 'Het bedrijf heeft er geen belang bij om het eigen blad in waarde te laten dalen, maar dat is wel het gevolg hiervan.'

Bovendien heeft de redactie nog nooit signalen gekregen dat er verwarring bestaat tussen de uitgeeftak en het opinieblad. 'We hebben aan de Britten gevraagd of ze rapportages of onderzoek daarnaar gedaan hebben', zegt Wynia. 'Maar vooralsnog levert dat geen enkel concreet bewijs op. Het zou me niet verbazen als er geen enkel onderzoek is gedaan.'

RELX

Sinds 1 juli is de naam van Reed Elsevier veranderd in RELX. Het is een Brits-Nederlands bedrijf dat voornamelijk drijft op wetenschappelijke publicaties en dataverwerking. Onder andere databank LexisNexis valt onder RELX. De jaarlijkse omzet is ruim 8 miljard euro en de winst bedroeg vorig jaar bijna 1,3 miljard euro. Het concern heeft 28.500 werknemers. Er worden 300 duizend artikelen per jaar gepubliceerd en er vinden jaarlijks 80 miljoen downloads plaats. De afgelopen jaren worden veel print- en advertentieonderdelen van het bedrijf afgestoten, een stuk of 50 sinds 2000, waaronder het grote filmvakblad Variety in 2012.

Ron Kosterman, woordvoerder van de redactieraad, erkent dat dat verzoek is gedaan en dat er nog geen antwoord op is gekomen. 'Maar we hebben dit pas onlangs gevraagd.' Zowel hij als Joustra ontkent dat er een tweedeling is op de redactie. Joustra: 'Natuurlijk heerst hier wel de vraag: wil je als blad wel blijven in zo'n omgeving? Passen we wel in die strikt zakelijke benadering van RELX?'

RELX wil officieel geen commentaar geven zolang de zaak loopt. Een anonieme bron binnen het bedrijf zegt dat er bijvoorbeeld verwarring kan ontstaan als je op Twitter zoekt naar Elsevier. Dan verschijnen er accounts van zowel het blad als de wetenschapstak. Op de vraag waarom RELX het eigen bezit devalueert met dit plan, rekent hij een cynisch sommetje voor: het bedrijf draait een omzet van ruim 8 miljard euro per jaar, waarvan het opinieblad nog geen 0.1 procent is. De conclusie laat hij aan de goede verstaander over.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.