RECONSTRUCTIE

Wat gebeurde er met de 21 miljoen van Nijmegen?

Het hoofdpijndossier Hilckmann

'Het kan niet zo zijn dat wij straks het geld in één keer overmaken en men bij wijze van spreken vervolgens met dat geld naar de Canarische eilanden gaat.' Achteraf krijgt deze uitspraak van de Nijmeegse SP-wethouder Bert Velthuis, gedaan tijdens een besloten vergadering over de uitkoop van slachterij Hilckmann, bijna profetische waarde. Want dat is precies wat er nu lijkt te gebeuren.

Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Waar is onze 21 miljoen gebleven? Dat is de vraag die politiek Nijmegen momenteel bezighoudt. 21 miljoen is het bedrag dat de gemeente betaalde voor de uitkoop en verplaatsing van slachterij Hilckmann naar Brabant. Daar zou een nieuwe slachterij worden gebouwd met wel duizend banen, inclusief die van de 250 Nijmeegse werknemers.

Dat plan ging in rook op toen Hilckmann op 24 februari onverwacht de poort sloot. Weg slachterij, weg banen, weg geld. Want één ding staat vast: naar het grootste deel van de 21 miljoen kan Nijmegen fluiten. Hoe kon dat gebeuren?

Hoofdpijndossier

Het hoofdpijndossier Hilckmann gaat terug tot 1976 als de gemeentelijke slachterij aan de Waalhaven wordt overgedragen aan een groep slachters. Van hen blijft familiebedrijf Hilckmann als laatste over. Dat is geen probleem, tot Nijmegen ambitieuze plannen ontwikkelt voor nieuwbouw rond de Waalhaven, het Waalfront. De bedrijven die daar staan moeten wijken.

Ook Hilckmann moet weg, maar het dan zittende college heeft geen haast. PvdA-wethouder Hannie Kunst voert een 'uitrookbeleid'. Met Hilckmann gaat het niet zo goed. Het bedrijf zal vanzelf wel ten onder gaan, hoopt Kunst. Daarna valt het terrein als een rijpe appel in de schoot van de gemeente.

Een uitspraak van de Raad van State haalt daar een streep door. In een procedure aangespannen door Hilckmann stelt de Raad in september 2014 de gemeente voor de keuze: Hilckmann uitkopen of het terrein de bestemming slachthuis teruggeven. Uitroken mag niet.

Uitkopen

Het nieuwe linkse college (SP, GroenLinks, PvdA, Nijmeegse Fractie) dat in mei 2014 aantreedt, pakt de zaak voortvarend op. Vastbesloten korte metten te maken met deze slepende kwestie, schrijft wethouder Velthuis in juni aan de gemeenteraad dat het college Hilckmann snel wil uitkopen. Rond het slachthuis worden appartementen gebouwd. Dat bewoners uit hun slaap worden gewekt door gillende varkens vindt Velthuis onacceptabel. Hij benadrukt het belang dat hij hecht aan behoud van werkgelegenheid voor de werknemers.

In een besloten bijeenkomst van de raad in november krijgt Velthuis groen licht, mits hij zich geen poot laat uitdraaien. Het mag geen 'weggegooid geld' zijn, zegt zijn eigen partij. De PvdA suggereert dat het verstandig is de betaling in termijnen te doen. 'Heel zinvol', beaamt Velthuis met verwijzing naar het Canarische eilanden-scenario.

Intussen gaat het met Hilckmann bergaf. Het bedrijf maakt sinds 2010 jaarlijks miljoenen verlies. Halverwege 2015 is het bedrijf 'technisch failliet', beweert FNV-bestuurder Wilma Daans die er al zestien jaar over de vloer komt. Arbeiders krijgen alsmaar te horen dat er op arbeidsvoorwaarden moet worden bezuinigd wegens de slechte financiële omstandigheden.

Beeld Marcel van der Bergh / de Volkskrant

'Slikken of stikken'

Maar de onderhandelingen met de gemeente gaan gewoon door. In juni 2015 presenteert Hilckmann plannen voor de bouw van een spiksplinternieuwe slachterij in Haps, Brabant, die op termijn 1.000 tot 1.200 nieuwe banen moet opleveren. Het plan vergt een investering van 65 miljoen euro. Volgens Hilckmann zijn ING en de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij BOM Capital bereid 34 miljoen in het project te steken. Nijmegen moet 27,6 miljoen ophoesten.

Twee weken later legt Velthuis - nog steeds in het geheim - het aankoopplan voor aan de raad. Die wordt er niet vrolijk van. 27,6 miljoen is wel erg veel geld voor een verouderde slachterij. Nota bene op grond die nog steeds van de gemeente is en waar Hilckmann al die jaren voor nop heeft gezeten. Een 'superdeal' voor Hilckmann, meent de PvdA. Velthuis dringt aan op haast. 'Het was slikken of stikken', zegt een van de aanwezigen. De raad gaat morrend akkoord. 'Veel anders zit er niet op', meent de SP.

Op 15 juli wordt de deal bekendgemaakt; Hilckman viert dat met champagne en Braziliaanse danseressen. Koud twee weken later, op 31 juli, maakt de gemeente in één klap 21 miljoen euro over. Niks gespreide betaling. Volgens de gemeente was dat een voorwaarde van de financiers. Zeven maanden later sluit Hilckmann de poort. Naar eigen zeggen omdat het de directe toegang tot de Chinese markt was verloren - een dossier dat al liep vanaf 2009, maar voor de gemeente als een volslagen verrassing kwam. Daar had Hilckmann nooit iets over verteld.

Drijfzand

Dan rijzen er vragen. Zoals: waarom wist het Nijmeegse college van B&W niets af van de financiële perikelen bij Hilckmann en de mislukte pogingen 'Chinawaardig' te worden? En waarom deed men geen eigen boekenonderzoek?

'Wij hebben geen verstand van varkens', zei GroenLinks-wethouder van financiën Harriët Tiemens op een vraag daarover. Het college vertrouwde voor zijn oordeel volledig op ING en BOM Capital die wel onderzoek deden naar de plannen voor het nieuwe slachthuis.

Zij 'hebben besloten hierin in aanzienlijke omvang (34 miljoen euro) te investeren', schreven B&W op 30 juni 2015 in een geheime brief aan de raad. Het college ontleende hieraan voldoende 'comfort' dat het slachthuis op de nieuwe plek een gezonde toekomst tegemoet ging.

Maar dat comfort lijkt op drijfzand gebaseerd. ING en BOM Capital bezweren dat er nog helemaal geen harde toezeggingen lagen. Er was sprake van een 'aanbod onder voorwaarden'. 'We waren pas halverwege het proces', aldus een ING-woordvoerder. De uitspraak van de gemeente dat er een besluit zou zijn genomen is volgens hem pertinent onjuist.

Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Verblind

In antwoord op vragen van de raad laten B en W weten dat er een offerte lag die alleen nog door Hilckmann moest worden ondertekend. Dat heeft het bedrijf echter niet gedaan.

Als dat zo is, dan is de gemeenteraad verkeerd voorgelicht, concludeert PvdA-raadslid Rutger Zwart. 'Dat is kwalijk. Het verhaal van ING was voor mij een sterk argument.' Hij wijst erop dat in het contract tussen de gemeente en Hilckmann als 'opschortende voorwaarde' staat dat de financiering rond moet zijn. Als dat nog niet het geval was: waarom is er dan toch betaald? De gemeente zegt afgegaan te zijn op de mededeling van Hilckmann dat het was geregeld.

Nijmegen staat er gekleurd op: het beeld dat opdoemt is dat van een bedrijf dat de gemeente om de tuin heeft geleid en zijn leven kunstmatig heeft gerekt om een zak geld binnen te halen. En dat het college, verblind door gretigheid en naïviteit, met open ogen in de val is getrapt.

Media-aanval

'Ik heb het gevoel dat we erin zijn geluisd', zegt GroenLinks raadslid Noël Vergunst. Je kunt het niet bewijzen, onderstreept FNV'er Daans. 'Maar het zou me niets verbazen. Ik heb herhaaldelijk hiervoor gewaarschuwd, maar niemand wilde luisteren. Dit is precies waar ik bang voor was.'

Die bange vermoedens lijken te worden bevestigd toen vorige week bekend werd dat de slachterij een dag na de betaling door de gemeente in juli een lening van 9,8 miljoen euro afloste bij ABN Amro. Geld voor een sociaal plan is er niet, heeft Hilckmann de vakbond laten weten.

Hilckmann zelf liet vorige week in een persbericht weten dat het zich slachtoffer voelt van een 'ongenuanceerde media-aanval'. Het bedrijf zegt steeds naar 'eer en geweten' gehandeld te hebben. Hilckmann benadrukt dat de gemeente de slachterij jarenlang heeft laten bungelen.

Ramkoers

Volgens de verklaring presteerde het bedrijf 'binnen budget' ten tijde van de deal in juli, maar zijn de marktomstandigheden sindsdien 'drastisch veranderd'. De financiering voor de nieuwbouw was volgens de verklaring wel degelijk gedekt.

De gemeente ligt inmiddels op ramkoers. B&W hebben beslag laten leggen op bezittingen van Hilckmann en spannen een kort geding aan om opheldering te krijgen over de vraag waar de 21 miljoen is gebleven. Het college denkt dat het hoogstens 6 miljoen kan terughalen; de rest zou een vergoeding zijn voor het opstalrecht. Maar toen de gemeentelijke slachterij in 1976 werd overgedragen stond in het contract dat het opstalrecht 'om niet' terug zou vallen aan de gemeente als de slachterij zijn activiteiten zou beëindigen.

Het is wrang, zegt PvdA-fractievoorzitter Zwart: als Hilckmann een half jaar eerder onderuit was gegaan, had het de gemeente geen cent gekost. Volgens hem heeft het college 'blunder op blunder' gestapeld. 'Ik hoop dat ze met een goed verhaal komen. Maar ik zie het nog niet.'

Verbetering: in een eerdere versie van dit artikel werd Rutger Zwart als fractievoorzitter van de PvdA in Nijmegen aangehaald. Hij is gewoon raadslid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.