COLUMNFrank Kalshoven

Waarom zouden we geen inhoudelijke vragen stellen in dat stemhokje?

null Beeld

Kan het beter? Kan het democratisch systeem zo worden aangepast dat verkiezingen ons meer leren over de maatschappelijke voorkeuren van burgers? Kan onze ‘betere ik’ een luidere stem krijgen?

Laten we kijken (en niet te optimistisch zijn, op voorhand). Ideeën over ‘betere democratie’ kunnen worden ingedeeld in drie categorieën. Eén: sleutelen aan de kiezersmarkt zelf. Twee: extra democratisch instrumenten toevoegen. Drie: meer informatie verzamelen (tijdens verkiezingen).

Sleutelen aan de kiezersmarkt. Denk aan invoering van een kiesdrempel (geen kleine partijen meer in de Kamer). Meer Kamerleden. Of juist minder. Een nationale én een regionale stem. Dat soort dingen. Er is, zoveel is zeker, niet één vorm van parlementaire democratie; spelregels verschillen behoorlijk tussen landen; er kán van alles.

Het vervelende is dat dit soort variaties voor- én nadelen hebben; en nog vervelender is dat geen van de variaties ons probleem oplost. Ook in landen met andere systemen hangt mist over de voorkeuren van de kiezers.

Extra democratie dan maar? Denk aan referenda, nadat het parlement een beslissing heeft genomen (corrigerend) of juist voorafgaande hieraan (raadplegend). Een gekozen premier en/of burgemeester? Het kan, de democratie wordt er ‘directer’ van, en vooral bij referenda kunnen burgers zich uitspreken over inhoudelijke onderwerpen.

Dat Nederlandse kabinetten er slechte ervaringen mee hebben (nee tegen de Europese Grondwet in 2005; nee tegen het Associatieverdrag met Oekraïne in 2016) is wellicht een argument vóór referenda. Referenda dwingen betere motivatie af van voor- én tegenstanders.

Maar de hoofdroute voorwaarts, denk ik, houdt zich op in de derde categorie: (tijdens verkiezingen) meer informatie verzamelen over maatschappelijke voorkeuren. Dat kan buiten de verkiezingen om, bijvoorbeeld via de methode van de burgertoppen (G1000) die zijn bedacht door een Belgische politicoloog. Maar waarom niet tijdens verkiezingen?

We gaan komende week naar het stembureau om zegge en schrijve één vakje rood te kleuren. Waarom zouden we de gelegenheid niet te baat nemen om mensen, ze zijn er toch, een paar inhoudelijke vragen te stellen? Zodat de kiezer kan zeggen: ik heb dan wel SP gestemd, maar ben óók pro-Europa. Ik stemde VVD maar ben vóór duurzaamheid. Ik stemde CDA maar vind óók dat de landbouw moet krimpen. En waarom niet: ik stemde vooral D66 omdat ik kansengelijkheid zo belangrijk vind.

De formulering van deze vragen luistert nauw (om betekenis te hebben voor het doel: het achterhalen van de voorkeuren van mensen). Maar daar is wetenschap over. Het gaat nu even om het idee.

Bijkomend voordeel van inhoudelijke vragen is dat ze de campagnes beïnvloeden. Die zullen inhoudelijker moeten worden, want over die vragen ontstaat uiteraard debat. En naast de poppetjesuitslag (partij X wint 3 zetels) krijgen we dan ook een inhoudelijke uitslag (Nederland zet thema Y op 1).

En wat is dan de status van die inhoudelijke uitslag? Eerst maar eens een keer proberen, zou ik denken, zonder status. Maar stel dat het ons inderdaad iets leert. Het minste dat je er dan mee zou kunnen doen is coalitiepartijen dwingen over de antwoorden van de kiezers rekenschap af te leggen.

Hoe is de uitslag meegenomen en verwerkt in het regeerakkoord? Kamerleden en journalisten kunnen vervolgens hun zegenrijke kritische werk doen (‘coalitie negeert voorkeur bevolking’).

Is de faaldemocratie dan gefikst? Nee, het is een systeem dat twee hoeraatjes verdient, geen drie. Maar een klein beetje beter is het dan wel geworden.

Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek. Reageren? Email: frank@argumentenfabriek.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden