Waarom Tasman om Australië voer

Moord en hulp door inboorlingen, onbekende kusten, ze komen allemaal voor in het scheepsjournaal van Abel Tasman. Het verhaalt van diens reis in 1642-`43 waarbij hij Nieuw-Zeeland en Tasmanië ontdekte....

`De voorste man in de schelmenprauw stiet de kwartiermeester CornelisJoppen met een lange stompe piek verschillende malen zo fel in de nek datdeze overboord viel. Daarop vielen de anderen aan met korte dikke stukkenhout en met hun peddels. Ze overmeesterden ons prauwtje. In deze aanvalbleven drie van het volk van de Zeehaen dood en de vierde raakte door hetslaan dodelijk gewond.`

Welkom in Nieuw-Zeeland, zojuist ontdekt door de Nederlander AbelTasman.

Het is 19 december 1642. Abel Jansz. Tasman is met de twee schepen, deZeehaen en de Heemskerck, op een onbekende kust gestuit, na een reis vanvier maanden vanuit Batavia. Vanaf de wal roeien mensen (`grof van stem enlichaamsbouw`) met prauwen naar de Hollandse schepen toe en Tasman hoortiemand blazen op een hoornschelp. Als antwoord laat hij een trompetklinken. De inboorlingen, Maori`s, zien dat als een oorlogsverklaring enovervallen een roeiboot die Tasman had uitgezet. Met dodelijke afloop.

Dodelijk of niet, de incidenten op Tasmans ontdekkingsreis werden trouwgeboekstaafd, met een kloek scheepsjournaal als resultaat. Dat is nu`hertaald` naar modern Nederlands, zoals bovenstaand citaat toont. Komendedonderdag wordt dat hertaalde boek in Den Haag gepresenteerd op eenbilateraal symposium in het kader van vierhonderd jaar relaties tussenNederland en Australië.

In Australië is Tasman al op 26 november aangekomen. Dat wil zeggen:op een kust die ze Anthonie van Diemensland noemen, naar degouverneur-generaal van Nederlands-Indië, die Tasman op reis had gestuurd.

Mensen laten zich niet zien op Van Diemensland, maar er worden rook envuren waargenomen en als een sloep aan land gaat, horen de bemanningsledenhet geluid van mensen, `ook muziek - haast als een trompet of een kleinegong`. Ze rapporteren `dat ze twee bomen gezien hebben van ongeveer tweeà tweeënhalve vadem dik en 60 tot 65 voet onder de takken hoog, waarvande stam met vuurstenen bewerkt was om erin te kunnen klimmen`. Zo ontdekkende Hollanders het grote Australische eiland dat later naar Tasman zalworden genoemd.

Raadsel

Wat bezielde Van Diemen om Tasman op reis te sturen? Wat was precies hetdoel van deze expeditie? Onder andere de oplossing van een eeuwenoudraadsel.

Al in de klassieke oudheid concludeerden geleerden dat er op aarde eengelijkmatige verdeling van zee en land moest zijn. Anders zou de aarde uitbalans raken. Tegenover de bekende continenten Eurazië en Afrika zou inhet zuiden een even grote, onbekende landmassa moeten liggen.

Niemand twijfelde daaraan, ook niet toen Portugezen, Spanjaarden enHollanders ten zuiden van de evenaar gingen varen. Zij vonden daar welland, maar dat bleek maar betrekkelijk weinig massa te omvatten. Het wasduidelijk: het grote `Zuidland` uit de oude theorie moest dieper in hetzuiden liggen.

Dus lag dat land op een gematigde breedtegraad. De inwoners moestendaarom beschaafde lieden zijn - geen `wilden` - en hun gebied moest, zovertelden oude verhalen, gezegend zijn met goud, zilver en specerijen. Hadde ontdekking van Amerika de Spanjaarden niet rijk en machtig gemaakt?

Spanjaarden en Portugezen gingen als eersten op zoek naar het prachtigeZuidland, maar ontdekten voornamelijk Nieuw-Guinea en de Salomonseilanden.Vanuit Indië gingen de Hollanders op speurtocht en in 1606 landdenbemanningsleden van het jacht Duyfken, vermoedelijk als eerste Europeanen,op het Australische vasteland, op het huidige York Schiereiland aan denoordkust. Het land was echter dor en droog, de inwoners niet lief en erviel dus weinig te handelen.

In de decennia daarna deden verscheidene Hollandse schepen de westkustvan Australië aan - per ongeluk, omdat zij op weg naar Indië te ver naarhet oosten voeren. En op de noordkust deed het schip de Arnhem een stukland aan dat naar het schip werd genoemd.

Nergens ontdekten al deze zeevaarders `beschaafde` mensen enverhandelbare goederen. Dus had de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC)weinig trek om kostbare schepen en bemanningen te spenderen aan nieuweontdekkingsreizen. Het bleef daarom onzeker of aan de pas ontdekte kustenin het zuiden een heel continent vastzat, al werd wel aangenomen dat zedeel van het Zuidland uitmaakten.

Met de komst van gouverneur-generaal Van Diemen ging er een andere windwaaien in Batavia. Er waren nieuwe verhalen losgekomen over land met veeledelmetalen in het zuiden. Abel Tasman - een eenvoudige jongen uit hetWest-Groningse Lutjegast, opgeklommen tot schipper - mocht in 1642 eenexpeditie leiden met meerdere doelen.

Tasman moest op zoek gaan naar het onbekende, hopelijk rijke deel vanZuidland. Verder moest hij een veilige route oostwaarts vinden - naarZuid-Amerika - zodat de Nederlanders de Spanjaarden daar onverwacht kondenaanvallen. En ten slotte moest hij kijken of er een doorgang bestondtussen Nieuw-Guinea en het bekende deel van Zuidland.

Stormen

Op 14 augustus 1642 zeilt Tasman uit. Eerst vele mijlen naar het westen,naar Mauritius, waar de twee schepen worden opgekalefaterd en voorradeningenomen. Vandaar gaat het naar 49 graden zuiderbreedte om af te buigennaar het oosten. Maar Tasman vreest de stormen op die breedte en besluitdaarom een graad of zes noordelijker te gaan koersen. Had hij dat nietgedaan, dan was hij Van Diemensland straal voorbij gevaren.

Dertien dagen na dat land volgt de onfortuinlijke ontmoeting met deMaori`s in een baai aan de noordpunt van Nieuw-Zeelands Zuideiland. GoldenBay heet dat water tegenwoordig, maar Tasman noemt het Moordenaarsbaai.

Het land dat hij daar ziet, geeft hij de naam Statenland, omdat hijdenkt een deel van het gelijknamige land te hebben gevonden dat in 1619door de Horinees Willem Schouten bij Zuid-Amerika was ontdekt. Maar al in1643 komt zeevaarder en oud-gouverneur-generaal Hendrik Brouwer erachterdat Schoutens Stateneiland veel te ver naar het oosten ligt. Tasmansontdekking wordt herdoopt in Nieuw-Zeeland.

Moet Tasman hierna niet verder naar het oosten? Eigenlijk wel, maar hijvermoedt dat daar veel open zee ligt en zijn voorraad water en voedselslinkt. Naar het noorden dus maar, waar hij op 20 januari 1643 aankomt opweer een ontdekking: de Tonga-eilanden. En zie: wat er ook misgegaan mochtzijn in het land van de Maori`s, het wordt goedgemaakt op Tonga. Het is eenkomen en gaan van bezoekers, de een nog vriendelijker dan de ander. Erwordt druk geruild: water, kokosnoten en kippen tegen spijkers en witkatoen.

Veertien dagen bleven de Hollanders in de Tonga-archipel en van vooraldie paradijselijke periode is een levendige beschrijving overgeleverd vanHendrik Haelbos, een van Tasmans chirurgijns (bijgevoegd bij het boek).

`Elke dag werd verversing gebracht in een groot vaartuig`, schrijftHaelbos. `Telkens als de riemen het water raakten, brachten ze een grootgeschreeuw voort. Intussen waren weer verschillende Zuidlanders aan boordgekomen. De stuurman en de hoogbootsmansjongen bliezen op trompetten, eenander speelde op de fluit, de vierde op viool. Het scheepsvolk danste,waarover de Zuidlanders zich zo verbaasden dat ze vergaten hun mond dichtte doen.`

Er kwamen ook vrouwen aan boord, verhaalt Haelbosch, onder wie tweereuzinnen die de schrijver omhelsden. `Zij eisten vleselijk contact,waarover zij weer ruzie kregen (...) De andere vrouwen tastten de matrozenonzedelijk in de voorbroek en maakten zo duidelijk dat ze wilden bijslapen.`

Wat er van die `bijslaap` gekomen is, wordt niet duidelijk, Tasmanheeft het er niet over. Vanaf Tonga zeilt hij via de Fiji-eilanden naarNieuw-Guinea, waar hij nog diverse ontmoetingen met inlanders heeft. Op 15juni 1643 laat hij het anker vallen bij Batavia.

Ontevreden

De heren van de VOC zijn ontevreden. Tasman had nauwelijks land verkenden relatief weinig contact met inlanders gehad. Geen route naarZuid-Amerika gevonden en geen handelskansen.

Hij krijgt nog een nieuwe kans: in 1644 krijgt hij twee schepen om tekijken of hij tussen Nieuw-Guinea en het Zuidland door kan varen. Hij vindtdie doorgang niet, maar brengt wel de hele noord- en westkust vanAustralië in kaart.

De zoektochten naar het Zuidland eindigen voorlopig. Pas in 1770 gaatde Engelsman James Cook aan de oostkant van Australië aan land, in BotanyBay, bij het huidige Sydney. Australië wordt een Britse strafkolonie metals beruchtste deel de strafkampen op Van Diemensland. De reputatie van heteiland is zo beroerd dat in 1856 - om kolonisten te trekken - wordtbesloten de naam te veranderen. Het wordt Tasmanië.

Tasman blijft in VOC-dienst, krijgt problemen als hij ten onrechte eenmatroos bijna laat ophangen en sterft in 1659 als rijke koopman in Batavia,56 jaar oud. Zijn naam leeft ook in Nieuw-Zeeland voort, waar een provincieen een baai naar hem zijn genoemd.

En heel ver naar het noorden, in het kleine Lutjegast, herinnerenherdenkingstekens en vele straatnamen aan die gedenkwaardige reis van1642-`43. Als eerbetoon aan een oude dorpsgenoot die het letterlijk verderbracht dan vrijwel alle landgenoten van zijn tijd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden