Waarom de crisisaanpak van de ECB mogelijk niet door de beugel kan

4 vragen over het omstreden aankoopprogramma van de centrale bank

Het Duitse constitutioneel hof vreest dat de Europese Centrale Bank haar boekje te buiten gaat. Dreigt het einde van de omstreden crisisaanpak, waarbij al voor meer dan 2 biljoen euro aan schulden zijn opgekocht?

ECB-gebouw in Frankfurt Foto epa

Wat heeft het Duitse constitutioneel hof vandaag besloten?

De hoogste rechter van het belangrijkste land van de eurozone heeft ernstige bedenkingen bij de crisisaanpak van de ECB. Die koopt, in een ultieme poging de eurocrisis te bezweren, sinds maart 2015 staatsobligaties op van eurolanden. Inmiddels hebben de centrale bankiers voor meer dan 1,6 biljoen (1.600 miljard) euro aan staatsschulden in handen. Opgeteld bij andere schuldaankopen, zoals die van grote multinationals, is het magische plafond van 2 biljoen euro zelfs al overschreden.

Volgens ECB-president Mario Draghi heeft die onorthodoxe aanpak Europa uit het dal getrokken. Landen als Italië en Spanje kunnen weer makkelijker lenen. Bedrijven zouden als gevolg van het goedkope geld extra investeren en banen scheppen. Maar de critici vrezen voor nieuwe zeepbellen. Overheden, het bedrijfsleven en huizenkopers kunnen dankzij de ECB geld lenen tegen extreem lage rentes - ook wanneer dat niet verstandig is.

Het Duitse constitutioneel hof lijkt deze zorgen te delen. 'Karlsruhe' vreest dat de ECB haar oorspronkelijke mandaat - zorgen voor een stabiele munt - overschrijdt. Daarom legt het de kwestie neer bij het Europees hof. Pas als dat opheldering heeft gegeven over een aantal vragen, komen de Duitse rechters met een definitieve uitspraak.

Waarom kan het opkoopprogramma mogelijk niet door de beugel?

Niets zou fijner zijn voor ambitieuze politici dan een centrale bank die elk gat op de begroting vult met verse bankbiljetten. Om dat te voorkomen heeft Europa een hoog hek gezet om die geldpers. Dit staat bekend als het verbod op 'monetaire stimulering'. De Duitse rechters betwijfelen of de ECB zich hieraan houdt. In een vandaag verschenen verklaring stellen zij dat er 'gegronde redenen zijn om aan te nemen dat de besluiten die ten grondslag liggen aan het schuldenopkoopprogramma tegen het verbod op monetaire stimulering ingaan, en boven het geldpolitieke mandaat van de ECB uitstijgen'. Met andere woorden: de ECB bedrijft economische politiek. Zij bemoeit zich met zaken waar nationale regeringen over horen te gaan.

In een reactie ontkent de ECB in alle toonaarden. Om dit soort bezwaren voor te zijn, heeft zij nooit direct staatsschulden gekocht van landen. In plaats daarvan beperkt zij zich tot 'tweedehands'-obligaties. De vraag is of dat voldoende is. Een land als Italië kan er immers behoorlijk zeker van zijn dat als het nieuwe obligaties uitgeeft, er dankzij de ECB meer dan genoeg belangstelling voor is. Of de centrale bank die schulden direct koopt of dat er een private handelaar tussen zit, maakt dan weinig uit.

Wie zijn die klagers, en wat drijft hen?

Het regent al jaren klachten over de Europese crisispolitiek bij het Duitse constitutioneel hof. De klagers zijn een select gezelschap van vooral conservatieve academici en politici. Bekende namen zijn de Beierse oud-CSU-prominent Peter Gauweiler en Bernd Lucke, oprichter van Alternative für Deutschland, de rechts-populistische partij die hij inmiddels de rug heeft toegekeerd.

Veel heeft al dat juridische geweld vooralsnog niet uitgehaald. Hoewel de rechters meermaals begrip toonden voor hun grieven, zijn de klagers keer op keer in het ongelijk gesteld. Pas één keer eerder werd een zaak doorverwezen naar het Europees Hof. Toen stond het zogenoemde OMT-programma ter discussie. Dat zou de ECB toestaan onbeperkt staatsschulden te kopen van crisislanden, in ruil voor hervormingen. Uiteindelijk vingen de ECB-critici ook hier bot.

Is dit het begin van het einde voor de roemruchte miljardenaankopen?

De tegenstanders hopen dat het constitutioneel hof de Bundesbank een verbod oplegt om nog langer deel te nemen aan het monetaire stimuleringsprogramma. Zo'n drastische beslissing zou een bom leggen onder Draghi's ECB - en onder de relatieve rust en stabiliteit in de eurozone.

Zo'n radicale uitspraak ligt niet voor de hand. Maar de openlijk beleden twijfel van de Duitse rechters voert wel de druk op Mario Draghi verder op het omstreden opkoopprogramma af te bouwen. Hoewel de inflatie laag blijft, groeit de economie van de eurozone weer. De werkloosheid neemt af. Er is bovendien nog een andere reden voor 'Frankfurt' om er een punt achter te zetten: de ECB raakt door de voorraad staatsschulden heen. Met andere woorden: straks zijn er helemaal geen obligaties meer over om op te kopen.

Verwacht wordt dan ook dat Draghi in september of oktober gaat hinten op het voorzichtige einde van de monetaire noodtoestand. De definitieve uitspraak van het Duits constitutioneel hof in deze zaak wordt niet veel eerder verwacht. Ze lijkt daarmee vooral als stok achter de deur te gaan dienen. Voor het geval ECB-president Mario Draghi zich onverhoopt toch weer nieuwe avonturen in het hoofd haalt.

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.