Reportage Purmerend van het gas af

Waar begin je operatie-van-het-gas-af? Daar waar de grond toch al open moet

Nu Nederland van het aardgas af moet, dringt de energietransitie de woonwijken binnen. Bijvoorbeeld daar waar de grond toch al open moet. Ondertussen denkt de regering erover om huiseigenaren het recht op een gasaansluiting te ontnemen.

In Biowarmtecentrale de Purmer in Purmerend worden houtsnippers verbrand voor de stadsverwarming. Beeld Raymond Rutting

Overwhere-Zuid in Purmerend is een buurt zoals vele in Nederland. Huizen van donker baksteen uit de jaren vijftig en zestig wisselen af met een enkel flatgebouw. Grasvelden, plantsoenen en voortuinen zorgen voor een overvloed aan groen. Tijdens de schoolpauzes schallen kinderstemmen door de klinkerstraten.

Het is ook een buurt waar de aansluitingen voor aardgas zullen verdwijnen. Voor 2021 wil het kabinet 30.000 tot 50.000 bestaande woningen per jaar gasvrij kunnen maken, of in elk geval zodanig verbouwen dat ze op korte termijn van het gas af kunnen. Daarna moet het tempo richting 200.000 per jaar. De vraag is: waar begin je zo’n operatie?

Bijvoorbeeld op plekken waar de grond toch al open moet. Precies de situatie in Purmerend. Dat begint met 95 woningen rond het Tutein Noltheniusplein in Overwhere-Zuid, omdat het riool aan vervanging toe is. De gemeente stelde netbeheerder Liander op de hoogte. Samen besloten ze dat deze ingreep kansen bood om meteen werk te maken van operatie-van-het-gas-af.

Houtsnippers worden opgeslagen bij de Biowarmtecentrale de Purmer in Purmerend. Beeld Raymond Rutting

Als de straat toch opengaat, kan de buurt meteen op de stadsverwarming van de gemeente worden aangesloten, een warmtenet dat draait op de verbranding van houtsnippers. Misschien zou het zelfs lukken om de gasleiding helemaal overbodig te maken. Liander ging akkoord, al moest de gemeente zijn plannen met het riool daarvoor wel uitstellen. 

Een gebruikelijke gang van zaken. ‘Als gemeenten ons bellen over het vervangen van bijvoorbeeld het riool, vragen wij zelf vaak: hebben jullie al plannen voor de energietransitie? Soms beginnen gemeenten dan met de overstap’, zegt een woordvoerder van netbeheerder Liander, die in Purmerend verantwoordelijk is voor de leidingen.

Als de overheid Overwhere aanwijst als een van de twintig ‘proeftuinen’ voor gasvrije wijken, volgen mogelijk nog eens 1271 woningen, waaronder 500 particuliere, vertelt Jaspert Verplanke, ‘projectmanager aardgasvrij’ van de gemeente.

Onder dwang van het gas af?

Het Ministerie van Economische Zaken zint op wettelijke maatregelen om wijken en buurten van het gas af te krijgen.

Netbeheerders zijn nu nog verplicht nieuwbouwwijken te voorzien van een aansluiting op aardgas, als een van de bouwers in die wijk dat wil. Die aansluitplicht stopt per 1 juli. Voor bestaande bebouwing ligt dat heel anders. Wie gas heeft, heeft er recht op die aansluiting te houden. Zelfs als nog maar één persoon in zo’n bestaande wijk gas wil, moet de netbeheerder er een gasleiding laten liggen.

In een toekomstige wet zouden gemeenten de mogelijkheid kunnen krijgen om dwingend op te leggen dat huishoudens in aangewezen buurten van het gas af moeten. Onder welke voorwaarden dat zou moeten, kan het ministerie nog niet zeggen. ‘Het denken erover is net begonnen.’

Het ligt voor de hand het gas eerst af te sluiten op plekken waar de grond toch al open moet, maar ook waar de gasleidingen aan vervanging toe zijn. Diederik Samsom, die de tafel ‘bebouwde omgeving’ voorzit tijdens de onderhandelingen over het Klimaatakkoord, zei het onlangs nog tegen vakblad Cobouw: ‘Gewoonlijk is een gasnet na 50 jaar aan preventieve vervanging toe. Het is logisch op zo’n moment over te stappen naar andere warmtebronnen.’

Maar gemeentes kunnen huizenbezitters niet dwingen om van het gas af te gaan. Wettelijk gezien is het behoud van een gasaansluiting een recht. In Purmerend krijgen ze daarom drie opties: aansluiting op de stadsverwarming, ‘all electric’ gaan, dus kiezen voor de warmtepomp, of aan het gas blijven. Van de betrokken gebouwen is een rapport opgesteld over de benodigde ingrepen en de kosten daarvan, mits de bewoners dit toelieten. Per overstappende woning stelt de gemeente 5.000 euro subsidie beschikbaar. Als de gemeenteraad 28 juni akkoord gaat, begint de aanbestedingsprocedure. 

62 procent van de inwoners liet inmiddels weten van het gas af te willen, de meesten kiezen voor stadsverwarming. Een van hen is Robert Lambregts (49). ‘Je kunt je kop wel in het zand steken, maar heel Nederland moet door deze verandering’, zegt hij. En hij kan dat doen met 5.000 euro subsidie. ‘Ik zou gek zijn als ik het niet doe.’ In een eerdere woning had hij bovendien goede ervaringen met stadsverwarming.

In Purmerend worden houtsnippers verbrand voor de stadsverwarming. Beeld Raymond Rutting

Een medebewoner uit dezelfde straat, die anoniem wil blijven, denkt er heel anders over. Hij heeft het gevoel dat de gemeente hem wil dwingen van het gas af te stappen. ‘Ze zeiden: nu is er subsidie, straks niet meer. Het kwam over als een dreigement.’ Een aansluiting op de stadsverwarming kost hem 7.500 tot 8.000 euro, wat de subsidie niet volledig dekt. Bij all electric gaat het zelfs om enkele tienduizenden euro’s.

Hij woont pas zeven jaar in de wijk en heeft dus een vrij nieuwe cv-ketel. Bovendien vreest hij dat stadsverarming duurder uitvalt en minder betrouwbaar is dan het vertrouwde aardgas. Zijn conclusie: ‘Ik kook liever op gas.’

Voor bewoners als hij zal Liander een ‘gasnet light’ aanleggen, bestaand uit dunnere buizen met een lagere capaciteit. Zo lang woningbezitters recht op gas hebben, zal het lastig zijn hele buurten van het gas af te halen. Niet voor niets zint de overheid op het afschaffen van het recht op een gasaansluiting.  Een woordvoerder van het Ministerie van Economische Zaken: ‘We zijn aan het denken over middelen om met meer dan alleen aanmoediging mensen te bewegen van het gas af te gaan.'

Wat te doen met oude gasleidingen?

Het kabinet wil van het aardgas af. Betekent dit dat gasleidingen niet langer vervangen zullen worden? Het is immers niet rendabel meer om oude leidingen te vervangen, zoals een woordvoerder van netbeheerder Stedin stelt. Het bedrijf concludeerde in zijn jaarverslag van 2016 daarom dat het vervangen van gasnetten ‘geen vanzelfsprekendheid’ meer is. Van het Nederlandse gasnet is ongeveer de helft ouder dan veertig jaar.

Maar rentabiliteit is niet het enige criterium voor netbeheerders, zegt de woordvoerder van Enexis. ‘Het gaat om veiligheid. Als een leiding gevaar dreigt op te leveren, vervangen wij hem. En als het maatschappelijk gewenst is om leidingen te vervangen, doen we dat ook.’

Of die leiding er voor vier of voor veertig jaar ligt, doet er weinig toe. Hoge investeringskosten leiden eenvoudigweg tot stijgende aansluitingstarieven voor de klant. Weliswaar moet toezichthouder ACM die tarieven goedkeuren, maar volgens een woordvoerder zal dat ‘waarschijnlijk geen probleem’ zijn.

Bovendien is het gasnet mogelijk inzetbaar voor andere gassoorten dan aardgas. ‘In de zomer bevat het netwerk van de stad Groningen vooral biogas. We doen ook proeven met het bijmengen van waterstofgas’, zegt de Enexis-woordvoerder. ‘Er ligt voor miljarden aan gasnetten in de grond. Het zou zonde zijn om die er uit te halen. Dat is kapitaalvernietiging.’

Houtsnippers gaan de verbrandingsoven in. Beeld Raymond Rutting
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.