Vrouwen opgelet: uw pensioen schiet tekort

Traditionele rolverdeling niet gunstig voor de vrouw

Het pensioenstelsel is niet gul voor vrouwen. Daarvoor heeft Nederland te lang te traditioneel geleefd. De man werkt (en bouwt op) de vrouw doet de kinderen. Een bezigheid die zich niet uitbetaalt.

Foto Peter van Hugten

Veel vrouwen bouwen een ontoereikend pensioen op. Dat is het gevolg van de vaak gemaakte keuze om minder te werken als er kinderen komen. De man blijft voltijds werken en de vrouw wordt financieel afhankelijk van de man. Dat gaat goed voor zolang de relatie duurt. Deskundigen vinden dat stellen beter over deze risico's van echtscheiding en overlijden moeten nadenken. Daarnaast kunnen pensioenregelingen ook een tandje vrouwvriendelijker.

Nederland telde eind 2012 2,7 miljoen 65-plussers. Hoe ouder de 65-plusser, hoe groter de kans dat het een alleenstaande vrouw betreft. Logisch: vrouwen worden gemiddeld nog steeds een paar jaar ouder dan mannen.

Het Centraal Bureau voor de Statistiek biedt inzage in de pensioengegevens van deze groep. Van de 700 duizend alleenstaande vrouwen boven de 65 kregen er in 2012 iets meer dan 400 duizend een netto-inkomen tussen de 1.100 euro en 1.600 euro per maand. Een bijstandsuitkering, iets dat geldt als het absolute minimum, bedraagt voor een alleenstaande ongeveer 1.000 euro per maand.

Met name de oudere vrouwelijke 65-plussers werkten in een tijd dat het nagenoeg ondoenlijk was voor vrouwen om pensioen op te bouwen. 'Als ze gingen trouwen, werden ze ontslagen. En tot ver in de jaren negentig konden deeltijdwerkers geen pensioen opbouwen. Dat waren de vrouwen,' verduidelijkt pensioenjurist Emilie Schols.

De groep oudere gepensioneerden is voornamelijk aangewezen op de AOW. Als zij voorheen getrouwd waren of samenwoonden, dan komt daar het nabestaandenpensioen uit de pensioenregeling van de voormalige partner bij. Jongere gepensioneerden hebben vaak zelf ook pensioen opgebouwd, omdat de echt vrouwonvriendelijke elementen in de loop der tijd uit ons pensioenstelsel zijn verdwenen, vertelt Schols.

De vraag is of de huidige werkende vrouwen een beter pensioen tegemoet gaan zien. Nederland kiest voor een uiterst traditionele rolverdeling, schreef het CBS vorig jaar. Bij de helft van de stellen gaat de vrouw in deeltijd werken als er kinderen in aantocht zijn. De man blijft voltijds aan de slag. Bij een vijfde van de stellen stopt de vrouw geheel met werken. Die keuze brengt financiële risico's met zich mee. Want wat gebeurt er als de kostwinner, doorgaans de man, er niet meer is?

Als de man komt te overlijden en in loondienst bij een baas werkte, zal de vrouw in de regel een nabestaandenuitkering ontvangen uit de pensioenregeling van de man. Die regelingen zijn flink versoberd. 'Dat heeft deels te maken met versobering van pensioenregelingen en deels met het idee dat iedereen financieel op eigen benen moet kunnen staan', verduidelijkt Schols. Vroeger spaarden werknemers voor het nabestaandenpensioen. Als de werknemer uit dienst ging, bleef het recht hierop bestaan.

Tegenwoordig keren pensioenfondsen in veel gevallen alleen uit als de werknemer nog in dienst is bij het bedrijf. Wanneer de kostwinner van baan is gewisseld of aan de slag gaat als zzp'er, kan het nabestaandenpensioen flink lager uitvallen of zelfs achterwege blijven. In dat geval kan de nabestaande hooguit aanspraak maken op de Algemene nabestaandenwet. Dat is een uitkering op minimumniveau, met veel mitsen en maren en die alleen blijft uitkeren zolang er gezorgd wordt voor een kind onder de 18 jaar.

Als de relatie eindigt omdat de partners uit elkaar gaan, maakt de wet een onderscheid tussen gehuwden en ongehuwd samenwonenden.

Voor die laatste groep is wettelijk niks geregeld. Als de partners geen afspraken hebben gemaakt in een samenlevingscontract, volgt er na de relatie geen partneralimentatie. Ook kan de één geen aanspraak maken op het ouderdomspensioen van de ander. De vrouw die besloot minder te werken, loopt als gevolg van die keuze pensioen mis.

Voor gehuwden heeft de wetgever meer geregeld. Na de echtscheiding bestaat er maximaal twaalf jaar recht op alimentatie. Daarnaast moeten de ex-partners het tijdens het huwelijk opgebouwde ouderdomspensioen verevenen zoals dat zo mooi heet. Als de man met pensioen gaat, gaat een deel van de uitkering naar zijn ex-vrouw.

Van die wettelijke regeling willen de partners afwijken als er afspraken worden gemaakt over de echtscheiding. Iets dat Raymond Slotboom van Finconcept, een adviesbureau dat zich gespecialiseerd heeft in echtscheidingen, vaak merkt: 'De alimentatie, omgang met de kinderen en de verdeling van het huis worden veel belangrijker geacht dan het pensioen. Dat ziet men vaak meer iets als in de verre toekomst en dus onbelangrijk.'

Stellen die zich willen verdiepen in hun pensioen kunnen terecht op de site mijnpensioenoverzicht.nl, opgericht door de Nederlandse pensioenfondsen. 'Daar behoren ook de persoonlijke financiële gevolgen van echtscheiding of einde samenleving te staan,' vertelt Slotboom die aantekent dat de gegevens op deze site niet altijd up-to-date zijn.

'Pensioenfondsen verstrekken ook papieren overzichten met de ambtelijke naam uniform pensioenoverzicht. Die gegevens op die overzichten zijn actueler. Daarnaast bieden pensioenfondsen ook online voorzieningen aan, maar die zijn dan niet altijd even goed te begrijpen. Deze gegevens zijn wel het meest actueel.'

Emilie Schols ziet ook een mogelijke vereenvoudiging. 'In pensioenregelingen en de fiscale wetgeving is een drempel opgenomen waardoor mensen met een laag inkomen geen of weinig pensioen kunnen opbouwen. Deze zogenoemde AOW-franchise maakt pensioenregelingen ingewikkeld. Haal die franchise weg, dat maakt het stelsel eenvoudiger en eerlijker.'