Vrije jongens van Airbnb en Uber in het nauw

Nu politici steeds negatiever zijn over Uber en Airbnb is het de vraag of de boegbeelden van de deeleconomie weten te overleven. 'Overheden zijn de werkelijke agenda's van deze bedrijven gaan zien en komen in actie.'

De Franse mobiele eenheid staat tegenover demonstranten die het verkeer rondom Parijs verstoren als protest tegen Uber, in januari dit jaar. Alles wat Uber bereikt heeft, kan stuklopen op strengere regelgeving. Beeld EPA

'Het blijkt dat er al een Uber was lang voordat Uber er was', zegt Travis Kalanick, oprichter van het snelgroeiende taxi-appbedrijf Uber. Hij geeft voor een volle zaal in Vancouver een lezing over zijn bedrijf uit Silicon Valley. Achter hem verschijnt op een scherm een zwart-witafbeelding met daarop een auto, een oldtimer, die volgestouwd met passagiers door de straten rijdt van een vooroorlogse Amerikaanse stad.

In de jaren tien van de vorige eeuw kwam ene L.P. Draper als eerste op het idee zijn Model T Ford om te bouwen tot een soort taxibusje, zegt Kalanick. De autohandelaar uit Los Angeles rekende voor een ritje hetzelfde bedrag als de tram in die tijd: een jitney, straattaal voor een nickel (een stuiver) en vanaf dat moment de naam voor deze vorm van openbaar vervoer. Al snel zagen meer vrije jongens brood in het runnen van een taxionderneming. Overal in de Verenigde Staten doken ze op, de zogeheten jitneys. De provisorische taxibusjes ontpopten zich tot serieuze concurrenten van de tram.

Helaas riep de taxidienst veel weerstand op, aldus Kalanick. Trambedrijven mopperden over oneerlijke concurrentie, stadsbesturen kwamen met allerlei regels op de proppen. 'En door al die regels werd een bloeiende industrie tegen 1920 alweer de nek omgedraaid', beklaagt Kalanick zich in zijn speech, te zien op YouTube.

De topman haalt dit voorbeeld aan om iets duidelijk te maken. Sinds de lancering van zijn app in San Francisco, zo'n zeven jaar geleden, hebben consumenten wereldwijd meer dan 50 miljoen Uber-ritten besteld. Het techbedrijf beweert dat meer dan een miljoen taxichauffeurs op zijn taxiplatform zijn aangesloten.

Alles wat Uber bereikt heeft, kan net als bij de jitney stuklopen op strengere regelgeving. In Nederland, Duitsland, België, Frankrijk en Spanje is Uber al deels verboden. Daarnaast moest het bedrijf in meerdere Amerikaanse steden zijn taxidiensten staken. Ook in India, Thailand, Australië en Zuid-Korea wordt Uber in meer of mindere mate tegengewerkt door de overheid.

Taxibusje vervoert passagiers in New York, begin 20e eeuw.

Uber staat niet op zichzelf. Ook huizendeelsite Airbnb, de andere bekende exponent van de deeleconomie, krijgt de laatste maanden allerlei beperkingen opgelegd die funest zijn voor de groei van het bedrijf (zie kader). Dit is opmerkelijk, want Airbnb en Uber danken hun snelle opmars in de afgelopen jaren juist mede aan overheden. Politici prezen Airbnb en Uber als voorbeelden van innovatie. Aanvankelijk gaven zij deze bedrijven economische vrijheid.

De deeleconomiebedrijven draaien nog steeds verlies en zijn dus kwetsbaar. Ze verbranden miljarden om hun groei te verwezenlijken, voelen de druk toenemen vanuit ongeduldige investeerders die de bedrijven tegen zo hoog mogelijke rendementen naar de beurs willen brengen en moeten tevens de vele kapers op de kust van zich af zien te slaan. Overal kopiëren concurrenten hun websites. Betekent het wegvallen van de 'steun' van de overheid het begin van het einde?

Advertenties op de website van Airbnb op een smartphone. Via de huizenverhuursite kunnen woningen tijdelijk worden verhuurd en gehuurd. Beeld anp

'Overheden hebben lang moeten wennen aan deze internetplatforms', zegt deeleconomiepublicist Martijn Arets. 'Ze zijn de werkelijke agenda's van deze bedrijven gaan zien en komen daarom in actie.'

Airbnb is inmiddels hotelketen Hilton nagenoeg voorbijgestreefd in aantallen aangeboden kamers en harkt honderden miljoenen dollars aan commissies binnen. Zelf hoeft het bedrijf nooit kamers schoon te maken of brandalarmen te controleren. Ook profiteert de onderneming van de talrijke huisjesmelkers en vastgoedexploitanten die de site hebben ontdekt als een digitale vrijhaven om hotels op aan te prijzen. Het daaruit voortkomende massatoerisme leidt tot overlast in woonwijken.

Overal waar Uber zijn app lanceert, probeert het techbedrijf eerst particuliere chauffeurs te werven zonder taxivergunning en het liefst met een eigen auto - de omstreden dienst UberPop. Zodra deze dienst verboden wordt, lanceert de onderneming een andere variant onder de naam UberX (een taxidienst met zzp'ers als chauffeurs). In sommige landen komen de UberX-chauffeurs in opstand omdat ze als gevolg van slechte recensies van klanten uit de Uber-app worden gegooid. Of omdat ze bij Uber minder verdienen dan bij het taxibedrijf waar ze voorheen werkten, maar dat door Uber is weggeconcurreerd.

De klaagzang van Kalanick kan niet los gezien worden van de context van deze spanningen. Deeleconomiebedrijven sparen kosten noch moeite om via pr-campagnes hun imago te herstellen. Achter de schermen voeren Airbnb en Uber een politieke lobby om wetten te realiseren die restricties tenietdoen.

Politieke krachten

In de Europese Unie zijn twee politieke krachten aan het werk, constateert Jolize Lautenbach. Zij adviseert gemeenten als bestuursrechtadvocaat die gespecialiseerd is in de deeleconomie. De Europese Commissie draagt uit dat Airbnb en Uber goed zijn voor de economische groei en welvaart en pleit daarom voor vergaande liberalisering. Ondertussen delen nationale taxitoezichthouders boetes uit, oordelen rechters dat Uber zich als een betere werkgever moet gedragen en dragen gemeentebesturen Airbnb op iets te doen aan de overlast die appartementenverhuur aan toeristen veroorzaakt. 'Lokale overheden worstelen dagelijks met problemen die de deeleconomie veroorzaakt. Zij hebben geen boodschap aan de idealen van de Europese Commissie.'

Momenteel zijn slechts 'de contouren van soepeler wetgeving' voor deeleconomiebedrijven zichtbaar, zegt de advocaat. Voordat deze gunstige regelgeving voor de Ubers en Airbnb's van deze wereld er is, zijn de Amerikaanse bedrijven zo drie tot vier jaar verder.

Kunnen Airbnb en Uber het wel zo lang uitzingen? Lautenbach schat de juridische overlevingskansen van Airbnb groter in dan die van Uber. Airbnb sluit compromissen met stedelijke overheden waarbij de huizendeelsite zijn economische voorkeursbehandeling behoudt, maar wel meehelpt met het innen van toeristenbelasting en het opsporen van huisjesmelkers. Uber verzet zich feller en maakt het zichzelf daardoor lastiger. 'Deze onderneming belandt in een woud aan juridische gevechten.'

Nederlandse techinvesteerders die zelf geen belangen in de Amerikaanse bedrijven hebben, waarschuwen voor andere gevaren. Het is belangrijker dat Airbnb en Uber eerst het wereldwijde marktgevecht winnen van hun digitale concurrenten. Dat Uber in het derde kwartaal ruim 800 miljoen dollar verlies leed, zoals het deze week bekendmaakte, is vooral het gevolg van een kostbare marketingstrijd met zijn Amerikaanse concurrent Lyft. Tevens heeft Uber in China de handdoek in de ring moeten gooien. Daar heeft het bedrijf meer dan een miljard dollar verloren in de concurrentiestrijd met Didi, een digitale copycat die financiële steun krijgt van iPhone-producent Apple.

'Het is vanzelfsprekend dat er regels moeten komen, maar de door Airbnb en Uber bedachte diensten zijn niet meer weg te denken', zegt Alexander Ribbink, ex-bestuurder bij navigatiebedrijf TomTom en tegenwoordig partner bij investeringsmaatschappij Keen Ventures. Ook volgens Floris van Alkemade, investeerder bij investeringsmaatschappij Henq, hebben Airbnb en Uber iets teweeggebracht dat zal blijven bestaan. 'Hotels en taxibedrijven klagen over oneerlijke concurrentie, maar ze hadden zelf moeten innoveren.'

De geldschieters van Uber en Airbnb zullen de ondernemingen door dik en dun blijven steunen, is hun verwachting. De financiële belangen zijn immers groot. Bovendien calculeren de investeerders de verliezen in en zijn ze bereid die te blijven financieren. Zij verwachten dat de bedrijven na de periode van strubbelingen vanzelf terecht komen in rustiger vaarwater.

De jitneys gingen uiteindelijk ten onder aan hun cowboygedrag en onwil zich aan te passen. Volgens Van Alkemade en Ribbink lopen de opvolgers van de jitney honderd jaar later minder gevaar. Zelfs Uber zal op een bepaald moment zijn wilde haren van zich afschudden en meebuigen met de staat, verwacht Van Alkemade. 'De deeleconomiebedrijven hebben de politieke weerstand lang zien aankomen. Zolang het nog kan, profiteren ze van hun concurrentievoordelen.'

Waar vallen op dit moment de klappen?

Uber

- Een Britse rechter heeft geoordeeld dat Uber zijn freelancende UberX-chauffeurs als werknemers moet behandelen (en onder meer vakantiegeld moet uitbetalen). Uber is in hoger beroep gegaan.

- Binnenkort doet het Europees Hof van Justitie uitspraak over de vraag of Uber een digitale dienst is of een vervoersbedrijf. Dat laatste is ongunstig voor Uber.

- Zweden wil dat Uber aan dezelfde regels voldoet als taxibedrijven.

- Het Deense openbaar ministerie gaat Uber strafrechtelijk vervolgen omdat het bedrijf een 19-jarige student zonder taxipapieren passagiers liet oppikken.

- De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) heeft Uber een boete opgelegd van 650 duizend euro. UberX-chauffeurs waren in het bezit van illegaal gepachte vergunningen. UberPop is in 2014 verboden.

Airbnb

- In Amsterdam en Londen moet Airbnb verhuurders blokkeren die hun woonruimte langer dan respectievelijk 60 en 90 dagen per jaar verhuren.

- In New York geldt nu een verbod op het aanbieden van een appartement voor verhuur voor een periode korter dan 30 dagen.

- In Berlijn mogen geen volledige huizen en appartementen meer worden verhuurd via Airbnb (alleen kamers).

- In San Francisco moeten Airbnb-verhuurders zich verplicht registreren bij het stadsbestuur.

- In Barcelona heeft burgemeester Ada Colau de oorlog verklaard aan Airbnb. Vorige maand kreeg Airbnb een flinke boete omdat verhuurders geen vergunningen hadden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden