INTERVIEW

Voorzitter AFM: 'Ik zie grote risico's en veel financiële pijn'

De financieel-technische revolutie stelt waakhond AFM voor veel hoofdbrekens. 'We moeten fors investeren in kennis', kondigt voorzitter Van Vroonhoven aan.

Merel van Vroonhoven: 'Mensen moeten echt aan de slag met hun financiële planning.' Beeld An-Sofie Kesteleyn / de Volkskrant

Apps waarmee je geld leent van particulieren, buiten de banken om. Internetsites waarop je van een robot te horen krijgt in welke aandelen je nu moet stappen of waarop je met een paar muisklikken een hypotheek voor dertig jaar afsluit. Het zijn volgens de AFM de eerste tekenen van een financieel-technologische revolutie die vanuit Silicon Valley ook naar Nederland aan het overwaaien is.

De trend heet fintech en staat voor jonge it-bedrijven die na de taximarkt (Uber) en de hotelmarkt (Airbnb) de wereld van banken willen veranderen. Ze passen nieuwe technologieën en mogelijkheden toe, zoals big data (het doorspitten van miljarden internetgegegevens voor commerciële aanbiedingen 'op maat'), crowdfunding (onderling lenen van particulieren) en digitale gezichtsherkenning.

Het is een frisse wind in de verstofte bankenwereld, ook in Nederland. Maar ook een ontwikkeling waar de Autoriteit Financiële Markten (AFM) nog geen vat op heeft. Merel van Vroonhoven, voorzitter van het bestuur van de AFM, presenteert vandaag de heroriëntatie van de toezichthouder op de financiële markten. Belangrijkste doel: de organisatie klaar maken om de technologische storm te weerstaan.

Investeren in kennis

'De grootste angst van iedere toezichthouder is dat je nieuwe ontwikkelingen onvoldoende doorgrondt, dat je ontwikkelingen onderschat die grote schade kunnen aanrichten voor consumenten en onze samenleving. Zijn er risico's die ik niet gezien heb? Mis ik de mogelijkheden of expertise om in te grijpen? We moeten fors investeren in kennis, vooral op het gebied van fintech.'

Private-equitybedrijven investeerden vorig jaar wereldwijd voor 20 miljard dollar in financiële start-ups. Ook Nederland heeft met de internationale internetkassa Adyen (al meer dan een miljard dollar in waarde) en betaalapp Bunq (de eerste met bankenstatus) sterke voorlopers.

Nieuwkomers zijn welkom, benadrukt ze, zolang het belang van consumenten is gewaarborgd. Daarbij verwerpt ze iedere gedachte aan protectionisme voor de gevestigde namen in het bank- en verzekeringswezen. Die zullen zich moeten aanpassen.

Van Vroonhoven: 'De traditionele financiële ondernemingen worstelen nog met de veranderingen in cultuur en gedrag die nodig zijn gebleken in de financiële crisis. Wij zullen die organisaties de komende tijd goed moeten volgen. Als zij die snelle transformatie niet kunnen volgen - geen tijd en kapitaal vrijmaken voor vernieuwing - dan levert dat weer nieuwe risico's op.'

Risico's

Voor de consument kan de nieuwe financiële markt goed nieuws zijn. 'Lenen zou bijvoorbeeld goedkoper kunnen worden. Of het kan consumenten in staat stellen om betere keuzes te maken in hypotheken of beleggen. Maar er zijn ook grote risico's. Wat als we de appmakers de vrije hand geven? We willen niet een nieuwe DSB in de hand werken en er achter komen als het kwaad al geschied is.'

In het AFM-gebouw aan de Amsterdamse Vijzelgracht loopt daarom een nieuw slag toezichthouders binnen.

Van Vroonhoven, zelf ingenieur geofysica: 'Namen we eerst vooral economen en juristen aan, nu heeft de helft van de nieuwe aanwas een technische studie gedaan, bijvoorbeeld in Delft.' Zij zitten straks aan de knoppen van nieuwe computersystemen, die de big data van de bankwereld moeten gaan gebruiken voor strak toezicht.

Daarbij zou op termijn een open verbinding kunnen ontstaan van de AFM met de banken, bepleit Van Vroonhoven. 'De AFM zou rechtstreeks de data van de bank moeten kunnen inzien. Dat moet dan wel op een veilige manier gebeuren. Uitsluitend ten behoeve van toezicht, met respect voor de privacywetgeving en in het belang van de klanten. We kunnen veel baat hebben bij datagedreven toezicht. Het zou bijvoorbeeld grote besparingen kunnen opleveren, omdat die bank dan geen data aan jou hoeft aan te leveren.'

Van Fyra naar fintech

Merel van Vroonhoven (1968) is sinds 1 april 2014 voorzitter van het bestuur van de AFM. Daarvoor was zij lid van de raad van bestuur van de Nederlandse Spoorwegen en had de hogesnelheidstrein Fyra in portefeuille. Tijdens de parlementaire enquête naar het debacle met deze probleemtrein werd zij twee keer verhoord. Eerder werkte zij bij Nationale Nederlanden en ING in pensioenen, verzekeringen en vermogensbeheer. De ingenieur studeerde geofysica in Delft, deed een MBA aan INSEAD en werd in 2012 gekozen tot 'Topvrouw van het Jaar'.

Digitale proeftuin

De AFM opent - naast een apart loket voor de digitale sector - ook een digitale proeftuin. Daarin kunnen start-ups hun eerste stappen zetten, waardoor het gemakkelijker wordt een tijdelijke financiële vergunning te krijgen.

Dat idee - met de werktitel Sandbox (zandbak) - pikte Merel van Vroonhoven op tijdens een studiereis naar de financiële City van Londen. 'Waar we in het verleden vooral bezig waren met het beboeten en bestraffen van misstanden achteraf, biedt de nieuwe technologie ook mogelijkheden toekomstige misstanden te voorkomen.'

Financiële nieuwkomers, inclusief bedrijven als Google en Apple (beide al bezig met betaaldiensten, red.), ontwikkelen producten vaak spelenderwijs, maar met echte gebruikers. Voldoet een app niet, dan wordt de stekker er even makkelijk uitgetrokken.

Merel van Vroonhoven. Beeld An-Sofie Kesteleyn / de Volkskrant

Rentestanden, wanbetalers en intern toezicht

Dit kan tot mooie financiële diensten leiden, maar ook tot financiële rampen. Want de start-ups bestaan vaak uit niet meer dan een paar informatici, die wel alles weten van codes, maar niet altijd kaas hebben gegeten van rentestanden, fatsoenlijke behandeling van wanbetalers of intern toezicht.

Een sociale mediasite of webwinkel is toch echt wat anders dan een app voor beleggen of hypotheken, schetst zij. 'In de wereld van Silicon Valley heerst er een heilig geloof in de markt. Consumenten bepalen zelf wel of een app een succes is; ze zijn immers zo vertrokken naar de concurrent. Maar als je een verkeerde lening afsluit via een app, kom je daar vaak pas na vele jaren achter. Dan is de schade meestal niet meer te beperken. Bovendien is financiële pijn vele malen ernstiger dan het ongemak dat je ondervindt als je overstapt van Twitter naar Facebook.'


Duurzaam financieel welzijn in gevaar

Hypotheken en pensioenen zijn een bron van groeiende zorg voor de AFM. Centrale oorzaak: de lage rente op de kapitaalmarkten van dit moment. Die zorgt voor een nieuwe hausse aan hoge hypotheekleningen en een forse waardevermindering van de pensioenen. AFM-voorzitter Merel van Vroonhoven: 'Onze missie is om bij te dragen aan eerlijke en transparante financiële markten, maar ook aan duurzaam financieel welzijn. We zien dat steeds meer financiële risico's bij het individu komen te liggen. En die lijkt zich die risico's niet te beseffen.'

De lage rente verleidt mensen tot het aangaan van hogere leningen voor de aankoop van een huis. 'Mensen kunnen nu relatief goedkoop hoge schulden aangaan. Maar als de rente stijgt, dan moet je opeens veel meer betalen. Dan kunnen snel moeilijkheden ontstaan.'

Bij het aangaan van die lening wordt daar niet altijd bij stil gestaan. 'Wij vinden dat je net als in andere landen eigen geld moet inleggen als je een hypothecaire lening afsluit. Voor zo'n verplichting bestaat op dit moment nog geen politiek draagvlak, maar we vinden het belangrijk om die wens uit te dragen.'

Aflossingsvrije hypotheken - die voor starters niet meer zijn toegestaan - vormen een ander potentieel probleem. 'Als het inkomen daalt bijvoorbeeld bij pensionering of zodra de fiscale aftrekbaarheid lager wordt of vervalt, dan kunnen problemen ontstaan met de rentebetaling. Dat kan vervolgens leiden tot ¿financiële problemen. Hypotheekverstrekkers zouden klanten voor dat risico al in een veel eerder stadium moeten waarschuwen. Het past ze ook om op basis van de financiële situatie van de klant¿ een oplossing aan te dragen.'

De hoogte van dat pensioen is ook nog eens in toenemende mate onzeker.

'We hadden in Nederland mooie gegarandeerde pensioenregelingen. Die zijn voor de pensioenfondsen niet meer betaalbaar. De lage rente speelt ze parten. Eenderde van de Nederlanders zal naar verwachting een pensioentekort hebben. Mensen beseffen niet dat ze extra moeten sparen of minder uitgeven.'

De AFM wil bijdragen aan bewustwording. 'Mensen maken zich vaak meer druk over de keuze van een nieuwe smartphone dan om een goede pensioenregeling. We hebben lang gedacht dat de mensen rationeel zijn. Geef ze zoveel mogelijk informatie, dan nemen ze een rationele beslissing. Maar dat is niet zo. Je moet je dus afvragen hoe je mensen in beweging krijgt. Ze moeten echt aan de slag met hun financiële planning.'


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.