AnalyseEconomische gevolgen coronacrisis

Vijf economische vergezichten die ineens niet zo gek meer klinken

Beeld Elise Vandeplancke

De coronacrisis legt problemen bloot die al lang sluimeren onder de oppervlakte. Oplossingen die eerder als radicaal werden afgedaan, lijken nu ineens heel acceptabel. De Volkskrant bekijkt vijf economische vergezichten en wat die ons te bieden hebben. Nu én na de crisis.

De gevolgen van de coronacrisis zijn omvangrijk en vragen om vergaande ingrepen. In korte tijd verandert er meer dan voor mogelijk werd gehouden. Hele sectoren vallen weg, miljoenen werknemers zitten plots zonder baan en de schulden stapelen zich razendsnel op.

Maar de crisis legt vooral problemen bloot die al langer onder de oppervlakte bestonden. Want waarom hebben die zzp’ers eigenlijk geen beter vangnet? Is onze schuldenaanpak wel zo effectief? En waarom zijn levensreddende medicijnen eigendom van een paar bedrijven?

Ideeën die eerder werden afgedaan als ‘radicaal’ komen ineens in beeld als beleid om de crisis aan te pakken. De Volkskrant bekeek vijf van deze economische vergezichten. Kunnen ze de crisis oplossen en misschien zelfs blijvende verandering teweegbrengen?

Kwijtschelding van schulden

Een idee uit bijbelse tijden steekt opnieuw de kop op: schuldvergeving. ‘We moeten schuld anders gaan zien’, zegt Arjo Klamer, hoogleraar culturele economie aan de Erasmus Universiteit . ‘Het is niet alleen een probleem van één persoon, maar ook van de schuldeiser en de gemeenschap eromheen.’

 Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Als voormalig wethouder Sociale Zaken en Participatie in Hilversum weet hij hoe verlammend onhoudbare schulden kunnen werken. ‘Je loopt achter met iets, en voor je het weet buitelen de enveloppen over elkaar heen. Wat begon met een paar honderd euro is al snel duizenden euro’s.’

Dat terwijl financiële problemen lang niet altijd de ‘schuld’ zijn van de schuldenaar. Niemand kan voorzien wanneer de huizenmarkt inzakt. Kom je dan net in een scheiding of verlies je je baan, dan wordt de hypotheek een molensteen om je nek.

Volgens Klamer zien we schulden ten onrechte als de misstap van een individu. ‘Het is een hele industrie. Verkoop op afbetaling, zoals bij Wehkamp, maar ook creditcardbedrijven en deurwaarders bestaan bij de gratie van schulden.’ Deze bedrijven verdienen vooral aan klanten die te laat betalen en die ze vervolgens hoge rentes en boetes opleggen. ‘Maar ook de overheid haalt flink geld binnen met boetes op boetes.’

Klamer stelt voor in contracten voor koop op afbetaling of een banklening standaardclausules in te bouwen: in welke situatie vervalt de schuld? Bijvoorbeeld als iemand ziek wordt, of opeens veel minder verdient. ‘Wie geld uitleent, neemt ook bewust een risico. Waarom zou de wet automatisch het financiële belang voorop moeten stellen?’ In veel Amerikaanse staten kun je, als je huis financieel ‘onder water’ staat, gewoon de sleutel inleveren en weglopen. Zo neemt de bank ook een deel van het risico op zich.

Wat als iemand toch klem komt te zitten? Ook daar bieden de VS inspiratie: je moet als individu failliet kunnen gaan. Dan raak je je bezittingen kwijt, maar ook al je schulden: een schone lei. In Nederland is de enige uitweg om drie jaar lang in de schuldsanering te gaan, leven van 35 euro zakgeld per week. Klamer: ‘Een heel zware en vernederende straf.’

Gemeenten, meent Klamer, zullen hierbij in de komende maanden en jaren een veel actievere rol moeten gaan spelen. ‘Als we het systeem houden zoals het nu is, zullen een hoop levens worden geruïneerd door de economische gevolgen van de coronacrisis.’

Het doel moet zijn dat iedereen productief en actief kan blijven. ‘Wat denk je dat het de samenleving kost, sociaal en financieel, wanneer een grote groep burgers permanent door schulden wordt achtervolgd?’

Eindelijk momentum voor het basisinkomen?

Historicus Rutger Bregman heeft er de afgelopen jaren flink reclame voor gemaakt. Maar op enkele experimenten na lukt het vooralsnog niet zijn plannen te vertalen in beleid. Tot corona. Nu overheden overal ter wereld hun burgers minimale inkomensgaranties geven, lijkt een basisinkomen dichterbij dan ooit.

Australië deelt aan 6 miljoen mensen 750 dollar per maand uit. In de Verenigde Staten kunnen noodlijdende burgers aanspraak doen op cheques van 1.200 dollar om deze tijd door te komen. Zelfs de Financial Times, meestal geen voorvechter van vergaande overheidsfinanciering, wil het basisinkomen ‘als serieuze optie op tafel’ hebben.

Sommige landen overwegen het basisinkomen ook na de crisis aan te houden. Zoals Spanje, dat op korte termijn een vorm van basisinkomen wil invoeren om de ergste gevolgen van de coronacrisis te tackelen. Minister van Financiën Nadia Calviño zei in een televisie-interview dat het basisinkomen daar een ‘permanente maatregel’ kan worden.

Of er ook in Nederland momentum is? ‘Ik acht die kans eigenlijk nul’, zegt Mark Sanders, universitair hoofddocent economie aan de Universiteit Utrecht. ‘We gaan nu eerst de economie redden met tijdelijke maatregelen, maar na de crisis zijn de echte oplossingen niet meer urgent.’

Deze crisis laat volgens Sanders zien dat ook in Nederland een vorm van basisinkomen zou werken. ‘Om bepaalde groepen die buiten de boot vallen te redden, moeten we nu een heel systeem optuigen’, zegt Sanders. ‘Het wegvallen van onze inkomsten blijkt nu een risico dat we allemaal lopen. Het zou logischer zijn om ons daar standaard gezamenlijk tegen te verzekeren.’

Sanders wijst op de maatregelen waarbij zzp’ers tijdelijk, ongeacht hun vermogen, aanspraak kunnen maken op bijstand. ‘Dat heeft al iets weg van een basisinkomen.’ Volgens de hoofddocent hoeft een permanente maatregel niet per se de vorm van gratis geld te hebben. ‘Je kunt eraan denken dat men, als de inkomsten wegvallen, een deel van het bedrag kan verdienen met werk voor bijvoorbeeld de gemeente. Er zijn veel mogelijkheden.’

Biedt de geldpers soelaas?

Lange tijd was het een taboe: de geldpers aanzetten. Het EU-verdrag verbiedt dit, uit vrees voor inflatie. Maar in de praktijk doet de Europese Centrale Bank (ECB) het allang, stellen veel economen. Nu vragen zij: maak dit beleid openlijk, en organiseer het goed.

‘Monetair financieren’, heet het formeel. Dat betekent dat overheden het geld voor hun uitgaven niet lenen van bijvoorbeeld pensioenfondsen en banken, maar direct  – digitaal – laten bijdrukken door de centrale bank. De Bank of England kondigde donderdag aan hiermee voorzichtig te beginnen.

Formeel is dit vers gedrukte geld een lening van de centrale bank aan de overheid. Die lening mag wel ‘eeuwigdurend’ zijn, met nul procent rente. Feitelijk: een gift. Dit voorkomt schuldenbergen na de crisis. Worden het echte leningen, dan zijn de staatsschulden in heel Europa al snel weer terug bij de situatie na de vorige crisis. Toen lagen banken flink aan het staatsinfuus.

Geld bijdrukken, mag dat wel? Het verdrag van de EU verbiedt de ECB om geld direct aan overheden te lenen of geven. Voor centrale banken een ongebruikelijke regel. Rens van Tilburg, directeur van het Sustainable Finance Lab aan de Universiteit Utrecht, legt uit: ‘Historisch voorzien centrale banken in extreme omstandigheden, zoals oorlogen, de staat snel van geld. Maar in de jaren tachtig vierde inflatie hoogtij. Om die te bestrijden, moesten centrale banken zich tijdelijk inhouden. Die regel, toentertijd nuttig, is bij de ECB zogezegd in de grondwet beland.’

Van Tilburg en andere prominente economen zoals Lex Hoogduin, Bert de Vries, Willem Buiter en Paul de Grauwe stellen dan ook voor om het EU-verbod tijdelijk op te heffen. Zo kan de ECB crisisuitgaven financieren, zonder extra schuldvorming.

Feitelijk gebeurt monetair financieren allang, stelt Lex Hoogduin, hoogleraar monetaire economie in Groningen en voormalig adviseur van ECB-president Wim Duisenberg. Hij wijst op ‘quantitative easing’, het opkopen van overheidsschulden van Europese landen. Hierdoor is de balans van de ECB in de afgelopen tien jaar verdubbeld, tot ruim zes keer het Nederlandse bruto nationaal product. Het verschil: bij quantitative easing gaat de staatsschuld eerst naar een commerciële bank, die zo bijverdient als tussenhandelaar. Bovendien zijn dat wel echte schulden, die moeten worden terugbetaald.

Wat er met dat nieuwe geld moet gebeuren, daarover zijn de economen het dan weer niet eens. Hoogduin wil alleen crisisuitgaven monetair financieren. Van Tilburg pleit ervoor om juist te investeren in onderwijs, onderzoek en de energietransitie. Een sterke economie maakt ook de schuld houdbaarder, stelt hij.

Vermogensbelasting voor de rijksten

De ‘oorlog’ tegen het virus moeten we weliswaar nog winnen, maar economen kijken nu al naar strategieën voor de wederopbouw. En daarin kunnen we mogelijk veel leren van het Duitse Wirtschaftswunder na de oorlog. De kern van de oplossing? Verkrijg het geld voor de kostbare noodplannen door het vermogen van de allerrijksten wat extra te belasten, zoals Duitsland tijdens de wederopbouw deed.

Het idee om een progressieve vermogensbelasting te introduceren steekt zo nu en dan de kop op. In 2014 adviseerde de Franse econoom Thomas Piketty op uitnodiging van de Tweede Kamer om ook in Nederland het vermogen van de allerrijksten trapsgewijs te belasten. Maar de ideeën vonden niet genoeg steun.

Nu de schuld van de noodplannen tijdens de coronacrisis snel oploopt, zien voorstanders van een vermogensbelasting kans hun voorstel erdoorheen te krijgen. ‘Het past perfect in de puzzel’, zegt Camille Landais, hoogleraar economie aan de London School of Economics.

Samen met twee collega’s oppert Landais het idee om op Europees niveau de rijkste 1 procent trapsgewijs te belasten over hun vermogen. Heb je een vermogen van 2 miljoen? Dan betaal je daar 1 procent belasting over. Heb je 8 miljoen aan tegoeden, aandelen en vastgoed? Dan wordt het 2 procent. En boven de miljard betalen de allerrijksten 3 procent. ‘Daarmee kunnen we een groot deel van de Europese schuld die we nu opbouwen binnen tien jaar weer afbetalen.’

Landais kijkt daarbij nadrukkelijk naar het verleden. ‘Zo kunnen we zien wat werkt en wat niet. Na de Tweede Wereldoorlog liet Frankrijk de inflatie oplopen tot 50 procent per jaar, om zijn enorme schulden te ontmantelen’, zegt hij. ‘Duitsland, getraumatiseerd door de hyperinflatie in de jaren twintig, koos een andere weg: progressieve belastingen.’ Dat werkte. Het verwoeste Duitsland maakte na de oorlog een snelle economische ontwikkeling door.

Hij gelooft in het plan, al wordt het nog een flinke onderneming om het er op Europees niveau doorheen te krijgen, erkent ook Landais. Maar, zegt hij, als er een moment is om het te doen, is het nu. ‘Er is de wil om te handelen. Iedereen realiseert zich dat we stappen moeten zetten die we nog nooit eerder hebben gezet.’

Farmaceutische kennis moet vrij toegankelijk zijn

Laboratoria over de hele wereld werken momenteel samen aan vaccins en geneesmiddelen tegen corona. Nadat Chinese onderzoekers de genetische opbouw van het covid-19-virus hadden ontrafeld, maakten zij hun resultaten direct openbaar en wereldwijd toegankelijk. Kan deze aanpak een alternatief model vormen voor medisch onderzoek, ook na de crisis?

De uitgaven aan gepatenteerde geneesmiddelen zijn een van de snelstgroeiende kostenposten in ons medisch stelsel. Van de 23 duurste geneesmiddelen zijn de gemiddelde uitgaven per patiënt per jaar meer dan 80 duizend euro. Volgens de Nederlandse Zorgautoriteit verdringen deze kosten ook andere medische zorg.

Een groeiend aantal stemmen gaat op om dit stelsel fundamenteel te herzien. ‘Medische kennis en medicijnen moeten openbaar en vrij toegankelijk zijn’, stelt Dean Baker, hoofdeconoom van het Amerikaanse Center for Economic and Policy Research en hoogleraar aan de Universiteit van Utah. Overheden zouden dan niet meer voor medicijnen betalen dan de productieprijs.

Commerciële bedrijven zouden daardoor niet meer zelfstandig in onderzoek investeren, maar met het uitgespaarde geld kunnen we medisch onderzoek ruimschoots publiek financieren. In de VS leveren alleen al de twintig meest voorgeschreven medicijnen hun producenten meer winst op dan wat ze in totaal investeren in nieuw onderzoek.

Bovendien, zeggen voorvechters van ‘open science’, haal je hiermee perverse prikkels van marktwerking uit het systeem. Als er minder grof geld te verdienen is met verkoop van gepatenteerde medicijnen, zullen we ook minder overbodige en zelfs schadelijke pillen krijgen – denk aan opiaten die in de VS talloze levens verwoesten. Ook in Nederland overlijden jaarlijks honderden mensen aan een overdosis oxycodon.

Ook zou dit een einde maken aan de pijnlijke strijd over de vraag welke peperdure medicijnen precies in het basispakket horen. Baker: ‘Dat duivelse dilemma leggen we onszelf op. Als medicijnen tegen kostprijs worden geproduceerd, is alleen onderzoek nog duur: als we ze eenmaal hebben, is gebruik goedkoop.’

Wat hem betreft trekken we deze aanpak na de crisis door naar andere terreinen, zoals klimaatverandering en landbouwtechniek. ‘Er zijn genoeg sectoren waar je commercieel flink kunt verdienen. Maar kennis en technologie over zaken van leven en dood zouden publiek beschikbaar moeten zijn.’

Gaat dit gebeuren? De kansen lijken beperkt. In Brussel is de farmaceutische lobby vooralsnog oppermachtig: zij heeft zeventien keer zoveel budget als alle maatschappelijke organisaties bij elkaar.

Lees ook

De hete aardappel van de coronafactuur wordt doorgespeeld, van grote naar kleine bedrijven en van deze generatie naar de volgende. Wie proberen we nu eigenlijk te redden, en wie zou daarvoor moeten betalen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden