Vier dringende lessen van Kees Vendrik, scheidend lid van de Rekenkamer

Dringend advies van Kees Vendrik, scheidend lid van de Algemene Rekenkamer, aan de onderhandelaars op het Binnenhof: voordat een nieuw kabinet weer belastinggeld uitgeeft, moet het er achter zien te komen wat er eigenlijk met dat geld gebeurt.

Kees Vendrik in de bibliotheek van de Algemene Rekenkamer in Den Haag.Beeld Freek van den Bergh

De personeelsadvertentie staat in alle kranten. Gezocht: lid van het College van Algemene Rekenkamer. Kees Vendrik verlaat de baan waartoe hij zes jaar geleden voor het leven was benoemd en treedt uit de driekoppige leiding van de controleur van 's Rijks financiën.

Vendrik liep bijna twintig jaar rond in politiek Den Haag. Gerrit Zalm noemde de voormalige financieel specialist van GroenLinks met een knipoog al 'de beste minister van Financiën die Nederland nooit heeft gehad'. Hij wordt nu hoofdeconoom van duurzaamheidsbank Triodos.

Tegelijkertijd is de kabinetsformatie begonnen. Ten afscheid heeft Vendrik voor de onderhandelaars aan tafel één urgente plus drie dringende lessen uit z'n Rekenkamertijd.

1. Ontleed zorgkosten

De tientallen miljarden die rondgaan in de gezondheidszorg was Vendriks grootste kluif als lid van de Rekenkamer. In geen publieke sector gaat zo veel geld om, maar juist in de zorg vergt het de grootste moeite de kosten te beheersen. Oorzaak: 'De financiële organisatie van de zorg is hypercomplex - té ingewikkeld. Daardoor is het financiële systeem niet meer dienend, maar een obstakel. Minister, Tweede en Eerste Kamer hebben daardoor geen goed zicht op zorggeld.'

Het aantal ziekenhuisdirecteuren dat zijn eigen jaarrekening begrijpt, is op één hand te tellen, hoorde Vendrik van, inderdaad, een ziekenhuisdirecteur. 'Dan heb je echt serieus probleem.' Maar dat onbegrip geldt ook voor de hulpverlening - zorg aan huis en de jeugdzorg. Daarvoor zijn gemeenten sinds 2015 verantwoordelijk. 'Die decentralisatie heeft het nog complexer gemaakt. Zorginstellingen moeten zaken doen met honderden gemeenten die ieder hun eigen systeem hebben.'

De kwestie is nijpend omdat de zorgkosten zullen blijven stijgen door bijvoorbeeld vergrijzing, duurdere medicijnen en technieken. 'Dit moet je op orde krijgen! Het gaat hier om het behoud van het publieke zorgsysteem.'

Zonder zicht op de zorgkosten is beheersing ervan niet mogelijk. Dat concurrentie in de zorg leidt tot die kostenbeheersing, is volgens Vendrik niet bewezen. Alle neuzen één kant op, dat werkt wel. Dat bewees Edith Schippers. Zij sloot als minister van Volksgezondheid met alle partijen in de zorg akkoorden over beperkte kostenstijging. 'Dat heeft voor het eerst in járen geleid tot kostenbeheersing. Doordat alle partijen hun verantwoordelijkheid daarvoor nemen.'

Nieuwe zorgakkoorden moeten gesloten worden, er is geen alternatief. Bezuinigen op zorg is volgens Vendrik geen optie. 'Er is al premieverhoging voorzien. Zaken schrappen uit de verzekering bespaart niet genoeg. Meer eigen betalingen zoals het eigen risico? Dat is niet echt populair. Dat bleek in de campagne.'

2. Respecteer uitvoeringsorganisaties

De overheid heeft steeds grotere moeite met het uitvoeren van wat de politiek bedenkt. Onderzoek na onderzoek publiceerde de Rekenkamer in de Vendrik-jaren over zogenoemde uitvoeringsorganisaties zoals uitkeringsfabriek UWV, de Belastingdienst en de Sociale Verzekeringsbank.

Waar het misging? Vendrik: 'Een combinatie van forse bezuinigingen - bij het UWV is een kwart eraf gegaan - reorganisaties, soms complexe wetgeving en de belofte dat het eenvoudiger zou worden terwijl het eigenlijk ingewikkelder werd. Plus vaak een moeizaam ict-landschap. Dat is een giftige cocktail.'

Bij het UWV ziet Vendrik bovendien een weeffout. 'De toegang tot uitkeringen is goed geregeld. Maar hulp bij de terugkeer naar werk is in Nederland geen sterk punt. De arbeidsbureaus zijn opgeheven, de hulp bij het UWV is gedigitaliseerd. De overheid moet actief arbeidsmarktbeleid gaan voeren. Dit wordt noodzakelijk omdat er krapte gaat komen op die markt.'

Wat Vendrik betreft moet 'Den Haag' zorgzamer met zijn uitvoerders omgaan. Dat betekent niet één computersysteem voor UWV, SVB en Belastingdienst. 'Het denken in één grote, finale oplossing is verlaten. Moderne ict maakt het mogelijk in projecten te werken. Die kunnen veel beter beheerst worden.' Tot de formatietafel: 'Ga risico's niet uit de weg, maar manage ze gewoon.'

3. Boekhouden

De rijksoverheid moet de boekhouding veranderen. Nu werkt die als een huishouden, legt Vendrik uit. 'Ik mag deze week zo en zoveel besteden aan boodschappen. Daarbij geldt: op is op. Opgelegde bezuinigingen gaan zo eerst ten koste van investeringen, want de lopende uitgaven moeten doorgaan.' Er zijn wel miljardenfondsen voor grote investeringen in bijvoorbeeld dijken, wegen en spoor, maar niet voor investeringen die de overheid beter laten draaien. Denk vooral aan ict. 'Het systeem van boekhouden maakt het het Rijk lastig daar grote investeringen in te doen. Nederland is nagenoeg het enige land in Europa dat het nog zo doet. Dat is gek.'

De oplossing: onderscheid tussen 'lopende uitgaven' aan bijvoorbeeld ambtenaren aan de ene kant en aan de andere kant 'investeringen waar je tientallen jaren plezier van hebt'. 'Die mag je in één keer doen en in een reeks van jaren terugverdienen. Met dit systeem kun je investeren in ict of een reorganisatie zonder dat het concurreert met lopende uitgaven.'

4. Terugkijken

Soms wordt 'Den Haag' vergeleken met een bedrijf. De BV Nederland. 'Maar de politiek functioneert tegenovergesteld aan een bedrijf. In de politiek is de begroting het belangrijkst. Daar wordt vooraf het geld verdeeld. In het bedrijfsleven spelen begrotingen geen rol. Daar wordt de poet verdeeld als er winst is. Achteraf.'

Politici moeten niet alleen vooruitkijken met begrotingen, maar vaker terugkijken, vindt Vendrik. 'Wat ging goed, wat ging fout. En ja, daar gaan onze onderzoeksrapporten over. Soms willen we die presenteren aan Kamerleden, maar komt er niemand. Dat overkwam ons dit jaar met een rapport over inburgering dat wel veel media-aandacht kreeg. Daardoor schrokken Kamerleden wakker en vroegen om een reactie van de minister. Opmerkelijk, want altijd staat in al onze rapporten de reactie van de minister op onze bevindingen. Les: wees alert.'

Nu 'zijn' partij GroenLinks meedoet aan de kabinetsformatie lijkt snelle terugkeer naar Den Haag een optie voor Vendrik. Toch de gedroomde baan op Financiën? 'Ik heb geen idee. Ik heb al een nieuwe baan.'

Lees verder

Dit mag níet ontbreken in het regeerakkoord: een simpeler belastingstelsel
De formatie biedt een kans op gezondverstandoplossingen voor slepende problemen. Wat mag straks niet ontbreken in het regeerakkoord? Vandaag: maak het belastingstelsel simpel.(+)

DNB-baas Klaas Knot maant kabinet tot zuinigheid: 'Geen nieuwe uitgaven'
Van DNB-directeur Klaas Knot hoeft het nieuwe kabinet niet te bezuinigen, maar blijft de hand wel op de knip. Dat zei Knot donderdag bij de presentatie van het jaarverslag van De Nederlandsche Bank. Als de nieuwe regeringspartijen deze boodschap ter harte nemen, betekent dat geen extra uitgaven in de komende kabinetsperiode.(+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden