Analyse Lage rente

Verwarde economen, nieuwe kloven en een schatrijke overheid: dit zijn de gevolgen van al dat gratis geld

Beeld Pep Boatella

Met een nieuwe renteverlaging heeft de Europese Centrale Bank (ECB) donderdag de laatste hoop op een terugkeer naar ‘normale’ economische tijden de grond in geboord. Wat zijn de langetermijngevolgen van al dat gratis geld? Een reisgids naar onontdekt gebied.

1) Schatrijke overheid

Het is op zijn zachtst gezegd een cultuurschok. Jarenlang meenden Europese politici in een wereld te leven waarin, om nieuwe crises als in Griekenland te voorkomen, het terugdringen van de staatsschuld prioriteit nummer één is. Om er nu achter te komen dat de gevreesde financiële markten helemaal niet meer zo veeleisend zijn. De Griekse staat betaalt nauwelijks meer dan anderhalve procent voor leningen met een looptijd van tien jaar. Nederland en Duitsland krijgen zelfs geld toe. Een extra schuld van 10 miljard levert op dit moment een cadeautje op van 40 tot 50 miljoen euro.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

‘Je verdient op staatsschuld’, vat Coen Teulings, hoogleraar economie aan de Universiteit Utrecht en oud-directeur van het Centraal Planbureau, de nieuwe realiteit samen. Langzaam dringt dat besef ook door tot Den Haag. Het kabinet wil een speciaal fonds vullen met miljardenleningen. Volgens Teulings is het niet eens nodig dat geld allemaal voor investeringen in infrastructuur of onderzoek te gebruiken, zoals nu wordt beloofd. Door de negatieve rente maakt Nederland ook al winst als het rendement nul is. Teulings: ‘De waarheid is dat de overheid meer moet investeren én consumeren. Dat laatste kan bijvoorbeeld in de vorm van lastenverlichting.’

Langzaam wordt het Hollandse broekriemdenken afgeschud. ‘De houdbaarheidssommen en begrotingsregels verliezen hun economische betekenis’, betoogde econoom Bas Jacobs vorige maand in een bijdrage aan Economisch Statistische Berichten. Zelfs als de staatsschuld stijgt, dalen de kosten. Een jaar geleden had de lage rente de Nederlandse overheid volgens uiteenlopende schattingen al 60 tot 84 miljard euro aan rentelasten bespaard. ‘Er is geen schuldencrisis’, concludeerde de gezaghebbende voormalig IMF-hoofdeconoom Olivier Blanchard deze zomer dan ook. Waar dat eindigt? ‘Europa gaat de kant uit van Japan’, voorspelt Teulings. ‘Dat land heeft nu al een staatsschuld van rond de 200 procent van het bbp.’

2) Nieuwe kloven

De overheid heeft geld als water, maar veel burgers zien zichzelf als slachtoffer van de lage rente. Zelf wuift de ECB de bezwaren weg. Begin dit jaar concludeerden eigen onderzoekers dat het onorthodoxe monetaire beleid ‘de ongelijkheid in de eurozone niet heeft vergroot’. Integendeel: omdat het goedkope geld van de centrale bank de werkgelegenheid stimuleert, zijn het juist de lage inkomens die profiteren. Daarvan zijn niet alle experts overtuigd. Maatregelen als negatieve rentes kunnen volgens economen van De Nederlandsche Bank (DNB) ‘de ongelijkheid ook vergroten door de prijzen van activa op te drijven’, schreven ze in een vorig jaar verschenen overzichtsstudie. Daarmee doelen ze op beleggingen in aandelen en onroerend goed, die snel in waarde gestegen zijn.

Zelfs als de lage rente de totale ongelijkheid binnen landen niet vergroot, creëert het goedkope geld nieuwe winnaars én verliezers. Zeker als die situatie nog zomaar een jaar of tien kan voortduren, zoals veel economen verwachten. Spaarders verbijten zich nu ook hun vergoeding negatief dreigt te worden. Wie beschikt over aandelen of een studielening jubelt.

Of neem wonen. De rente die huizenbezitters betalen is in tien jaar tijd met ruim een derde gedaald, van gemiddeld 4,78 naar 3 procent. Bij een hypotheek van 2 ton scheelt dat maandelijks bijna 300 euro bruto. Bovenop die historische lastenverlichting komt de waardestijging van het huis. Aan de andere kant van deze sociale kloof staan de huurders. De lage rente maakt onroerend goed duurder, waardoor de huren sneller mogen stijgen. Weg koopkracht. Inmiddels zijn huurders ruim 38 procent van hun besteedbaar inkomen kwijt aan woonlasten – tegenover 29 procent bij huiseigenaren.

3) Wanhopige gepensioneerden

De meest heikele sociale kwestie in een lagerentewereld zijn de pensioenen. Op dit punt doet dit onontdekte terrein sterk denken aan een land dat we al kennen. Niet voor niets spreken economen van ‘Japanisering’ als doemscenario. Door de tegenvallende economische groei en dreigende deflatie ziet de overheid in Japan zich al sinds de jaren negentig genoodzaakt om te experimenteren met ongebruikelijke monetaire maatregelen, waaronder zeer lage rentes. De sterk vergrijsde bevolking vraagt zich ondertussen af wat de pensioenuitkering straks nog waard is.

De eerste consequentie is dat pensioenfondsen en verzekeraars het geld van hun deelnemers, smachtend naar rendement, steeds risicovoller moeten beleggen. In private equity, bijvoorbeeld. Of door bedrijven te financieren die amper winst maken. De markt voor dit soort schulden is sinds de vorige crisis bijna verdubbeld, naar meer dan 2.000 miljard dollar, waarschuwde DNB deze zomer. Vroeg of laat kan zo’n financiële zeepbel knappen.

Het tweede gevolg is dat Nederland zich, ondanks het pensioenakkoord, op mag maken voor nog veel meer onrust rond de oudedagsvoorziening. Gaat het kabinet de dreigende kortingen op de pensioenen verhinderen? Moet Den Haag dan tóch tornen aan de rekenrente? En het meest fundamenteel: is dit ‘kapitaaldekkingsstelsel’, waarbij mensen zelf sparen voor hun latere aanvullende pensioen, misschien toch niet het beste ter wereld?

‘We zadelen jonge mensen op met steeds hogere pensioenpremies en amper renderende beleggingen’, zegt hoofdeconoom Han de Jong van ABN Amro. Het alternatief is het omslagstelsel, belichaamd door de AOW, belangrijker maken. In die systematiek betalen de mensen die nu werken voor de pensioenen van de ouderen. Nadeel: door de vergrijzing moeten steeds minder werkenden de pensioenen van steeds meer senioren ophoesten. Grote voordeel, betoogt ook De Jong van ABN: we worden minder kwetsbaar voor de lage rente. Vakbond FNV heeft wel oren naar ‘meer omslag’. Zij eiste deze zomer dat het kabinet de dreigende pensioenverlaging compenseert door een verhoging van de AOW. ‘De overheid kan het geld nu eigenlijk gratis krijgen door de lage rente’, opperde FNV-bestuurder Tuur Elzinga in deze krant.

4) Economen in verwarring

Wat is de oorzaak van het goedkope geld? Volgens veel economen komt het door de vergrijzing, van Europa tot China. Al die ouderen zetten geld opzij voor hun oude dag. Als gevolg daarvan struint nu een vloedgolf van besparingen de wereld af op zoek naar een rendabele bestemming. Ben Bernanke, toenmalig voorzitter van de Amerikaanse Federal Reserve, waarschuwde al in 2005 voor zo’n ‘savings glut’. Andere experts leggen meer nadruk op de rol van de centrale banken, zoals de ECB. Maar verreweg de meesten houden het op een combinatie, waarbij de centrale bankiers een al bestaande trend versterken.

Het is slechts een van de vele nieuwe vragen die economen voor raadsels stelt. Waarom stijgen de lonen nauwelijks? Wat is er aan de hand met de arbeidsproductiviteit, die amper meer groeit? En waar is de inflatie gebleven? Schoorvoetend nemen zelfs de centrale bankiers, die bekendstaan als zeer behoudend, afscheid van oude zekerheden. Op dit moment onderzoeken verschillende centrale banken of zij hun officiële inflatiedoelstelling moeten bijstellen – afschaffen blijft een brug te ver. Ook door de ECB wordt de inflatie nog altijd beschouwd als de kilometerteller van de economie. Te veel snelheid is gevaarlijk. Te weinig inflatie is evenmin wenselijk – reden om nu de geldpers aan te zetten. Maar wat als die kilometerteller kapot is?

Sommige economen trekken veel drastischer conclusies uit het lagerentetijdperk. Het verst gaat de Moderne Monetaire Theorie. Die stelt dat staatsschulden, zolang de inflatie laag blijft, er helemaal niet meer toe doen. ‘De overheid kan het zich permitteren om álles te kopen wat aangeboden wordt in haar eigen munt’, vatte de Amerikaanse econoom Stephanie Kelton in een interview het credo van die stroming samen.

Hoogleraar Coen Teulings raakt niet heel opgewonden van die nieuwe intellectuele mode. ‘De MMT’ers zeggen het allemaal wat radicaler, maar hun beleidsvoorstellen volgen veelal rechtstreeks uit het standaard macro-model. Veel economen zijn liever wat voorzichtiger. Maar geloof me, er staat ons nog veel raars te wachten.’

2.648 miljard

euro aan schulden van overheden en multinationals heeft de ECB al opgekocht. Donderdag heeft de centrale bank, behalve een renteverlaging, ook de hervatting van dit veel bekritiseerde stimuleringsprogramma aangekondigd.

Lees verder: wat zijn de gevolgen van het goedkope geld voor u?

Moet ik straks betalen om geld opzij te mogen zetten bij mijn bank? 10 vragen over negatieve spaarrentes. Ook handig: 5 alternatieven voor sparen.

DNB-president Klaas Knot over het waarom van de lage rente, de pensioenen en de lonen: ‘Er zijn risico’s aan de horizon.’ 

Column: waarom gratis geld voor iedereen niet minder absurd is dan het huidige monetaire beleid.

Waar interessante en spraakmakende verhalen online en in de krant ophouden, gaat het Volkskrantgeluid verder. Wat is een zwart gat precies? En hoe gaat het eraan toe in tbs-klinieken? Onze verhalenmakers leggen het uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden