Vertrekkend Schiphol-topman Jos Nijhuis: onhandige boekhouder met prachtcijfers

Politieke souplesse is Jos Nijhuis, die deze week opstapt als Schiphol-topman, vreemd. Maar onder de voormalige accountant schoten de passagiersaantallen de lucht in.

Jos Nijhuis Beeld anp

Heel Nederland, tot aan premier Mark Rutte toe, viel in maart over Jos Nijhuis heen. Volgens de vertrekkende baas van Schiphol zou zijn opvolger een man worden – dat was beter voor de balans in de luchthaventop, die op dat moment uit twee vrouwen en twee mannen bestond. 

‘Onverstandig’, noemde Rutte de woorden van de over zijn graf regerende Nijhuis. Cora van Nieuwenhuizen, minister van Infrastructuur en Waterstaat, haalde harder uit: Nijhuis’ woorden waren ‘totale flauwekul’ en ‘een idioot statement’.

Door zijn onhandige uitspraak werd Schiphol een weekend lang beschimpt en beschuldigd van vrouwonvriendelijkheid. Toch is de balans in de Raad van Bestuur inderdaad keurig en kwam deze niet toevallig tot stand: bij een eerdere zoektocht naar een financiële bestuurder koos Schiphol bewust een vrouw. 

Het was dus precies dat: een onhandige uitspraak. De laatste, maar zeker niet de eerste van Jos Nijhuis (60), die op 1 mei afscheid neemt als president-directeur van de Schiphol Group – eigenaar van Schiphol, vliegvelden Rotterdam en Eindhoven én het veelbesproken Lelystad Airport.

Na negen dienstjaren maakt Nijhuis plaats voor Dick Benschop, een voormalige PvdA-staatssecretaris en president-directeur van Shell Nederland. Benschop krijgt de lastige taak om Schiphol te laten uitbreiden in een tijd waarin steeds meer burgers vraagtekens zetten bij ongebreidelde luchtvaartgroei. 

Onder Nijhuis bereikte Schiphol het huidige plafond van 500 duizend starts en landingen per jaar. Ook moet de nieuwe topman Lelystad Airport, dat al twee keer is uitgesteld, in 2020 open zien te krijgen.

Die uitdagingen vereisen meer politieke souplesse dan Nijhuis in huis heeft. Als Schiphol-topman toonde hij zich een bestuurder met weinig gevoel voor decorum. Neem een incident als in september, toen Nijhuis plotseling cijfers uit een nog niet openbare milieueffectrapportage (mer) publiceerde. Uit die cijfers zou blijken dat Schiphol genoeg ruimte had om te groeien.

Meteen stonden de omwonenden van de luchthaven op hun achterste benen. Ook staatssecretaris Sharon Dijksma (Luchtvaart) keurde het ‘ondoordachte’ en ‘onhandige’ lekken sterk af. Tot overmaat van ramp moest de mer opnieuw worden bekeken, na twijfels over de juistheid van de berekeningen. Zo liep Nijhuis in zijn eigen mes.

Gevoelig

Zijn cijfermatige, bijna klinische benadering van een gevoelig onderwerp als geluidshinder komt mogelijk voort uit zijn verleden als accountant bij PricewaterhouseCoopers. Daar werkte hij zich in 22 jaar omhoog tot bestuursvoorzitter, voor hij naar Schiphol overstapte. ‘Voor Jos is de ratio leidend’, zegt Els de Groot, die van 2012 tot 2017 als financieel topvrouw met Nijhuis samenwerkte. ‘Hij is niet politiek.’

Begrip van de omwonenden kweekte hij er niet mee. ‘Jos Nijhuis is een aimabele man, maar afspraken over groei en geluidsoverlast schoof hij zonder probleem aan de kant’, zegt bewonersvertegenwoordiger Kees van Ojik, die jarenlang met Nijhuis aan de zogeheten Alderstafel zat. ‘Hij wilde groeien, groeien, groeien.’

Financieel gezien liet de cijferman zijn luchthaven floreren. Bij Nijhuis’ aantreden, in 2009, leek dat nog geen eenvoudige opgave. De luchtvaart had door de economische crisis zware klappen opgelopen. De nieuwe baas schrapte 450 banen en schroefde de investeringen met 1 miljard euro terug, voornamelijk door de uitbreiding van het terminalgebouw op de lange baan te schuiven.

In de jaren erna krabbelde Schiphol op, met de wind van de herstellende economie in de rug. Onder Nijhuis boekte Schiphol jaarlijks honderden miljoenen euro’s winst. Ook over 2017 kon hij met 280 miljoen euro winst klinkende cijfers presenteren. Het Rijk hield dankbaar de hand op: 150 miljoen euro vloeide naar de staatskas.

Jos Nijhuis Beeld ANP

Nijhuis had altijd een duidelijke mening in de boardroom en kon zeer direct zijn, maar opereerde niet als solist, zegt De Groot. Ze roemt zijn zelfspot. Ook andere ingewijden praten met lof over Nijhuis’ gevoel voor humor en zijn vermogen zichzelf met een grapje de maat te nemen.

Toch lachte hij volgens De Groot niet alles gemakkelijk weg. ‘Als Schiphol-topman sta je met je kop in de wind. De maatschappijen, de politici, de omwonenden: iedereen vindt wat van je. Dat deed Jos echt wel wat.’

Zijn moeizame verstandhouding met KLM, de belangrijkste klant van de luchthaven, vormt de rode draad door Nijhuis’ tijd bij Schiphol. In 2011, twee jaar na zijn aantreden, lagen de twee grootste luchtvaartbedrijven van Nederland met elkaar in de clinch over een door Schiphol voorgenomen verhoging van de overstaptarieven.

Toenmalig KLM-topman Peter Hartman zegde zijn vertrouwen in Nijhuis op via een artikel in De Telegraaf, de krant die vaker als spreekbuis voor kritiek op de Schiphol-baas zou dienen. Nijhuis bond in en verlaagde de overstaptarieven uiteindelijk zelfs met een paar cent.

Met Hartmans opvolger Camiel Eurlings verliep het contact soepeler. De voormalige minister bleek echter onkundig als topman en werd na een jaar vervangen door Pieter Elbers, die toen al 22 jaar bij KLM werkte.

Met Elbers aan het roer botste Nijhuis opnieuw met de luchtvaartmaatschappij. De ruzie kwam tot een climax in de meivakantie, toen tientallen reizigers hun vluchten misten door ellenlange wachtrijen. ‘Ongeloofwaardig’, noemde KLM de woorden van Nijhuis, die had gezegd dat hij de drukte niet had zien aankomen. Waarschuwde KLM niet al jaren voor dreigende topdrukte?

Volgens Elbers stak Nijhuis te veel geld in winkels en hotels en te weinig in pieren, gates en security. Staatssecretaris Dijksma zou KLM er later op wijzen dat de luchtvaartsector zelf zulke investeringen tegen had gehouden vanwege de magere groeiverwachtingen. Maar het beeld van Nijhuis als veroorzaker van de chaos stond toen al vast.

IJzerenheinig

Elbers en hij dronken nog een biertje, maar van harte ging het niet. De ijzerenheinige Nijhuis vond het lastig om met de stemmingswisselingen van KLM om te gaan. De Groot: ‘Dat partijen makkelijk van standpunt veranderden, was een gedeelde frustratie van Jos en mij.’

Ook zou Nijhuis de luchthaven volgens KLM hebben laten vollopen met pretvluchten, waardoor Schiphol nu vol zit en er geen plek is voor de belangrijke netwerkvluchten die KLM aanbiedt. Inderdaad groeide Schiphol hard onder Nijhuis, van 47 miljoen passagiers in 2008 naar 68 miljoen vorig jaar.

De topman kon daar echter weinig aan doen: onafhankelijke luchtvaartexperts zijn het erover eens dat Nijhuis wettelijk verplicht is om alle ‘slots’ op Schiphol beschikbaar te stellen. Welke luchtvaartmaatschappij een slot krijgt, is bovendien niet aan de luchthavenbaas, maar aan de onafhankelijke slotcoördinator.

Na bijna een decennium Schiphol zagen zijn tegenstanders Nijhuis nog altijd als een boekhouder. Het deerde hem weinig, zei hij bij zijn laatste perspraatje in februari. ‘Ik ben trots op mijn achtergrond. En bovendien’, voegde hij er met een grijns aan toe, ‘heb ik na al die tijd best wat verstand van luchtvaart.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.