Verkiezing was opmaat tot keiharde ingrepen

Het aantreden van Margaret Thatcher als premier, 30 jaar geleden, wordt in Groot-Brittannië uitgebreid herdacht. Elke Brit heeft een opinie over haar....

Er schijnt een onderzoek te zijn waaruit blijkt dat Margaret Thatcher de enige na-oorlogse Britse premier is die in het geheugen van dementiepatiënten blijft hangen. Al is haar tijd – ze zat in Downing Street van 1979 tot 1990 – lang voorbij, nog altijd heeft elke Brit een mening paraat.

Velen zien haar als doortastende vrouw die de Britten van de ondergang redde met privatiseringen en harde bezuinigingen.

Maar anderen noemen haar de gewetenloze politica, die het land maatschappelijk verminkte door publieke diensten uit te kleden en massawerkloosheid toe te staan. De Thatcher-haters lijken intussen in de meerderheid, zeker nu de door haar zo geroemde vrije markt lijkt ontspoord.

De door Thatcher vrijgelaten financiële sector is deels genationaliseerd, belastingen stijgen, centrale banken drukken geld bij, en de staat stimuleert de economie weer op Keynesiaanse wijze – het staat allemaal haaks op het ‘thatcherisme’ dat sinds de jaren tachtig wereldwijd navolging vond. Het 30-jarig jubileum van haar aantreden is niettemin voer voor uitgebreide herdenkingen.

Groot-Brittannië was destijds de ‘zieke man van Europa’. Het land kampte met torenhoge inflatie, machtige vakbonden, werkloosheid, verouderde industrie, logge staatsbedrijven, en een forse publieke sector die werd gevoed met belastingtarieven tot 90 procent.

Labour-premier Callaghan moest zelfs bij het IMF aankloppen nadat de koers van het pond was ingestort. Bezuinigingen en belastingverhogingen volgden, en de inflatie moest omlaag. Vakbonden wensten echter geen loonmatiging. Eind 1978 begon een periode die nu bekendstaat als ‘Winter van de Onvrede’.

Vrachtwagenchauffeurs, machinisten, verpleegsters – in tal van sectoren werd gestaakt, waarbij sommige bonden loonsverhogingen tot 40 procent eisten. Het leger moest in actie komen om publieke diensten als ambulancevervoer te waarborgen.

In de peilingen had Labour, ondanks de malaise, aan het begin van de winter nog een voorsprong op de Conservatieven. Maar toen de chaos toenam, profiteerden de Tories van de beelden van bergen vuilnis en gesloten fabrieken. In Liverpool werden de doden zelfs niet begraven totdat de doodgravers hun 14 procent loonsverhoging kregen.

Tegen deze achtergrond scoorde de conservatieve oppositieleider Margaret Thatcher (1925) met haar pleidooi voor spaarzaamheid en ondernemerschap. Ze paarde dit aan pittige retoriek. Great Britain moest weer great worden. De Russen bedachten toen al de bijnaam Iron Lady.

Over de keiharde ingrepen in de Britse economie die zij later zou doorvoeren, zweeg zij grotendeels in de aanloop naar de verkiezingen van mei 1979. Saatchi & Saatchi bedacht voor haar de slogan ‘Labour isn’t working’.

Door adviseurs werd Thatcher verpakt als nuchtere huisvrouw en kruideniersdochter. Maar zo gewoon was Thatcher niet. Ze had aan de elite-universiteit Oxford gestudeerd, was gehuwd met multimiljonair Denis Thatcher en genoot van het goede leven. Ze wisselde echter van haarstijl, ging kuise pasteltinten dragen, en mat zich een lager stemgeluid aan.

Begin jaren zeventig was ze al eens staatssecretaris voor Onderwijs, hetgeen haar de bijnaam ‘Thatcher Milksnatcher’ opleverde toen ze de gratis schoolmelk schrapte. Het was in een tijd dat de grootste Britse krant, The Sun, haar uitriep tot minst populaire vrouw van het land.

Als premier – zij bekleedde die post als eerste vrouw in de Britse geschiedenis – kon ze echter wijzen op haar kiezersmandaat: ‘U heeft er zelf om gevraagd.’ Op het internationale toneel had zij een innige band met de Amerikaanse president Ronald Reagan.

Niet lang na haar verkiezing begon zij met het nemen van harde besluiten. In 1981 werd het macro-economische beleid dat zij voerde met haar minister van Financiën, Geoffrey Howe, afgebrand door een groep van 364 economen. Thatcher boog echter niet, zoals ze bijna nooit boog. ‘There is no alternative’, is een van haar befaamde uitspraken.

Haar verkiezing luidde een 18-jarige regeerperiode in voor de Conservatieven. Tony Blair en Gordon Brown worden vaak als ‘zonen van Thatcher’ beschouwd, aangezien ze het economische laissez faire voortzetten.

Intussen zit het land, net als in de jaren zeventig, in een neergang en de staatskas is opnieuw leeg. Tory-voorman David Cameron kan echter moeilijk teruggrijpen op alle medicijnen van ‘Maggie’; ze is hevig uit de mode.

Gert-Jan van Teeffelen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden