Analyse Marqt

‘Verdienmodel’ was te lang een vies woord bij duurzame supermarktketen Marqt

Verse visafdeling van Marqt in het Amsterdamse winkelcentrum Brazilië. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Het zijn zware tijden voor Marqt, de Randstedelijke superketen met de focus op vers, biologisch, ambachtelijk. Het concept is niet langer uniek. Maar bovenal is ‘verdienmodel’ bij Marqt te lang een vies woord geweest.

Het kan toeval zijn, maar het Marqt­filiaal aan het ­Amsterdamse ­Rembrandtplein wordt bevolkt door precies de ‘bewuste consument’ die de Randstedelijke luxe supermarktketen zegt te bedienen. Een blonde veertiger bestudeert een zak Strafo Bio Organic Tortilla Chips in het gangpad; een vader met kinderwagen vergelijkt de speciaalbieren van Stone en Brewdog; een vrouw van pakweg 50 ruikt aan het milieuvriendelijke wol- en fijnwasmiddel van Ecover.

Het probleem zit hem in de aantallen; 2.000 vierkante meter winkelvloer en op een woensdagmiddag een half dozijn klanten. ‘We krijgen deze winkel niet meer vol’, zegt een medewerker.

Het zijn barre tijden voor het chique Marqt, dat sinds 2008 voorloper wil zijn op wat ‘bewust eten’ is gaan heten: vers, eerlijk, biologisch, ambachtelijk. Deze week werd bekend dat Marqt twee beeldbepalende filialen overdoet aan Albert Heijn – die aan het Amsterdamse ­Rembrandtplein en een winkel aan de Haagse Hofweg – en dat de keten met nu nog achttien vestigingen als geheel óók te koop staat. Recentelijk vertrok al de ­directievoorzitter en stapte de voltallige raad van commissarissen op, naar verluidt wegens tegenvallende resultaten en onenigheid over de koers.

Hoe kan het dat een winkelketen die prat gaat op ‘ambachtelijk en duurzaam’ wankelt terwijl de maatschappelijke behoefte daaraan groeit? En duurzame productie en een eerlijke prijs voor de boer ook op de politieke agenda staan?

Vorige maand zei Landbouwminister Carola Schouten dat ons eten te goedkoop is (zie kader) en kondigde maatregelen aan om dat te veranderen, zoals het versterken van de onderhandelingspositie van boeren ten opzichte van grote supermarktketens.

Dat is precies waar Marqt zich hard voor zegt te maken: goed voedsel voor eerlijke prijzen. Maar Marqt dreigt ten onder te gaan aan desorganisatie in de eigen gelederen en zucht tegelijkertijd onder het succes van de eigen filosofie.

Voordat Albert Heijn de twee Marqt-winkels overnam, eigende de Zaanse ­supermarktketen zich namelijk al delen toe van de Marqtformule. Ook bij AH hangen nu foto’s van boer ­Kwabena uit Ghana die trots de ananassen toont die bij AH in de schappen liggen. Bij concurrent Jumbo staan 42 soorten olijfolie tegenover een perenboom en een bord dat ‘eten met de seizoenen’ promoot. Dekamarkt bouwt sinds 2013 haar winkels om tot ‘foodmarkten’, ­compleet met delicatessen en personeel in kokstenue.

Hyperefficiënte machine

Hoe de twee oprichters van Marqt aankijken tegen alle ontwikkelingen, blijft onduidelijk. Ze reageerden niet op herhaalde contactverzoeken van de Volkskrant. Feit is dat Marqt geen geld verdient, blijkt uit de eigen boeken. Een woordvoerder zegt wel dat de ‘financiële resultaten sterk verbeteren’, maar geeft geen cijfers die dit onderbouwen. Winst maakte de keten nooit: in 2017 was het nettoverlies 1,4 miljoen euro, het jaar ­ervoor 1,3.

Het probleem zit hem aan de operationele kant, zegt Laurens Sloot, hoogleraar retail marketing van de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Te hoge loonlasten, te hoge derving (het weggooien van producten), te lage omloopsnelheid, te groot assortiment, te groot hoofdkantoor. Grote ­supermarkten zijn hyperefficiënte ­machines en Marqt is dat niet. Ik denk dat ze gehoopt hadden dat de omzet per winkel groter zou zijn, dan kun je wat van die kosten opvangen.’

Maar die omzet groeit de afgelopen ­jaren nauwelijks en liep in 2017, het meest recente bekende jaar, zelfs terug. Ondertussen nemen de grote ketens steeds grotere happen uit het klantenbestand van Marqt.

Het beeld dat opborrelt is dat de keten niet alleen links en rechts wordt ingehaald door grotere concurrenten, maar tegelijkertijd zelf steeds meer op een reguliere supermarkt is gaan lijken. ‘In het begin was het een verzameling van wat alle delicatessenwinkels in Amsterdam te bieden hadden’, zegt Anna (49), een trouw bezoeker die haar achternaam liever niet noemt. ‘Dat is niet meer zo, sommige dingen zijn achteruit gegaan.’

Tegen de ideologie van de oprichters in, die altijd schande spraken van drie-halen-twee-betalen, zwichtte Marqt voor aanbiedingen. En als Marqt met nieuwe producten komt, liggen vergelijkbare artikelen een paar weken later vaak bij Albert Heijn of Jumbo. Tegen lagere prijzen. De grote ketens werken niet alleen efficiënter, maar kunnen door hun schaal ook harder onderhandelen met leveranciers en hebben de financiële armslag om klanten te lokken met scherpe aanbiedingen. Zet er een perenboom en een bakker bij en je kunt als Jumbo net doen alsof je Marqt bent.

‘Efficiëntie is een vies woord in duurzaamheidskringen’, zegt hoogleraar Sloot. ‘Het wordt geassocieerd met massa, grootschaligheid en industrie. Maar je hebt het nodig, zeker als je concurreert met grote ketens in steden waar mensen allerlei alternatieven hebben.’

Het nieuws dat de winkel aan het ­Rembrandtplein binnenkort plaatsmaakt voor concurrent Albert Heijn, is een hard gelag voor vaste klant Nancy Edward (41), universitair docent accounting aan de Universiteit van Amsterdam en liefhebber van biologische tortilla chips. ‘Ik wil gezond, lekker, duurzaam en makkelijk. Wat dat betreft is er geen goed alternatief voor Marqt. Spinazie van Albert Heijn smaakt écht anders.’

Ekoplaza en Odin

Er is ruimte voor Marqt-achtige concepten, voor luxe winkels met oog voor duurzaam en een eerlijke prijs. Kijk maar naar Ekoplaza of de hyperbiologische coöperatieve supermarktketen Odin (volgens hoogleraar Sloot vergelijkbaar met respectievelijk de ChristenUnie en de SGP wat betreft fundamentalistisch gehalte).

Terwijl beide ketens hogere prijzen hanteren dan Marqt (zie kader), kunnen ze toch bogen op een trouwe klantenkring die bereid is te betalen voor de formule: eten vrij van bestrijdingsmiddelen, geproduceerd op een milieuvriendelijke manier met een eerlijke prijs voor de leverancier.

‘Marqt is meer een weekendwinkel, waar klanten komen om zichzelf af en toe te verwennen’, zegt retailexpert ­Adgild Hop van financieel dienstverlener Deloitte. ‘Het is minder dan Ekoplaza en Odin een winkel waar klanten voor de hele week boodschappen doen.’

De keten onderkent dat. Marqt komt dit najaar met een nieuwe ‘uitrol van het merk en filosofie rond de bedrijfsvoering’. Een nieuw concept om te overleven in een branche die gaandeweg haar verhaal al aanpaste op dat van Marqt. De eerste pilotwinkels openden al: kleinere buurtwinkels met verse zalmmoot op ijs omringd door glanzende groenten waarover een koelende mist rolt. Smullen voor liefhebbers van luxe.

Een verstandige stap, zegt Sloot. Maar de vraag blijft of die op tijd is gezet. Als er een investeerder opduikt die ettelijke miljoenen in Marqt steekt en de organisatie eindelijk strak trekt, is er wellicht hoop. Zo niet, dan liggen meer sluitingen op den duur op de loer.

Gezond eten steeds duurder

Nederlandse huishoudens besteden volgens het CBS iets meer dan 10 procent van hun inkomen aan voeding, grofweg een halvering van wat in de jaren zeventig werd uitgegeven. Dit is weinig vergeleken met de meeste ­Europese landen. Te weinig, zegt Landbouwminister Carola Schouten: de lage prijzen, vaak afgedwongen door machtige grote supermarktketens, betekenen volgens haar een financiële strop voor boeren en doen geen recht aan de kosten van de ­milieuschade veroorzaakt door productie. 

Lage prijzen werken ook voedselverspilling in de hand. We mogen dan weinig betalen voor ons eten, de afgelopen tien jaar zijn de voedselprijzen in Nederland met 14,5 procent gestegen. Die stijging zit hem vooral in gezonde producten: groente en fruit werden 20 procent duurder, terwijl de prijzen producten als snoepgoed en sauzen met slechts 4,9 procent toenamen. 

Bij biologische producten is het juist andersom: die worden steeds goedkoper, ­volgens een onderzoek van de Consumentenbond. Vijf jaar geleden was een mandje met 115 biologische producten nog twee keer zo duur als een vergelijkbaar regulier mandje. Inmiddels is het verschil 63 procent. In de grote supermarkten zijn bioproducten aanzienlijk goedkoper dan in duurzame winkels zoals Odin, Marqt, Natuurwinkel en Ekoplaza. Marqt is van deze vier volgens de Consumentenbond het goedkoopst.

MEER OVER VOEDSEL

Ook prijsvechter Jumbo schermt met termen als beleving, ambachtelijk, vers en duurzaam
Sterker nog: ‘wie per roltrap neerdaalt in prijsvechter Jumbo Foodmarkt Leidsche Rijn, heeft de neiging om even over zijn schouder te kijken of hij niet per ongeluk een filiaal van yuppengrootgrutter Marqt is binnengestapt’, schreef de Volkskrant na een bezoek in januari. De supermarktbranche stort zich massaal op de bewuste eter.

Hoe biologisch is biologisch?
Biologische levensmiddelen in de winkel voldoen geregeld niet aan alle eisen. De minister wil dat de toezichthouder strenger optreedt. Vijf vragen over bioproductiewaakhond Skal. ‘Misschien moeten we sneller rode kaarten gaan geven.’

Minister Schouten beweegt zich behoedzaam op groen mijnenveld: nieuwe visie op kringlooplandbouw verre van baanbrekend
Wie stiekem had gehoopt dat minister Carola Schouten (Landbouw) een revolutie zou ontketenen met haar plannen voor een kringlooplandbouw, kan die verwachtingen na maandag weer opbergen: een grote ommezwaai komt er vooralsnog niet. Er wordt hooguit een beginnetje mee gemaakt.

Duurzame boer nauwelijks beloond voor groen werken
Met haar landbouwommezwaai wil minister Carola Schouten (Landbouw) niet alleen de natuur en het milieu ontzien, maar ook de boer die netjes werkt meer macht geven. Keurmerk PlanetProof kwam er vorig jaar om agrariërs te stimuleren tot verduurzaming, maar ze zien dit nog niet altijd terug in een betere prijs voor hun waar. 

Hoe voeden we 10 miljard monden in 2050?
En moet u uw ochtendritueel straks omgooien omdat koffiebonen een zeldzame delicatesse worden? Onze verslaggevers deden een jaar lang onderzoek in onder meer Afrikaanse productielanden en beantwoorden de vragen in De Voedselzaak.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden