Veel slimme deals en één noodlottige

HENRI DETERDING Geboren: 19 april 1866 in Amsterdam. Markante uitspraak: 'Ik beschouw olie veeleer als een vrijetijdsbesteding dan als een business.' Onderscheiding: eredoctoraat (1928) van de Technische Hogeschool in Delft....

ZIJN CREATIE, de oliemaatschappij Koninklijke/Shell, is vandaag de dag een van de grootste en meest rendabele bedrijven op aarde. Wereldwijd werken er ruim honderdduizend werknemers, en alleen de Nederlandse tak heeft al een beurswaarde van meer dan tweehonderd miljard gulden. Het concern is ontstaan uit een vroege, grensoverschrijdende fusie, tot op heden een huzarenstukje dat maar weinig bedrijven tot een goede einde weten te brengen. De wijze waarop Shell wordt geleid en is georganiseerd, geldt al vele decennia als een lichtend voorbeeld voor kleinere en jongere bedrijven.

Toch is de herinnering aan Henri Deterding door zijn opvolgers goeddeels uitgewist. Een lege nis in de hal van het Haagse hoofdkantoor van Shell markeert de plek waar zijn borstbeeld heeft gestaan. Na de oorlog is het weggehaald - zijn verbintenis met nazi-Duitsland was en blijft te pijnlijk.

Bijna zestig jaar na zijn dood weigert Shell nog steeds iedere onderzoeker naar Deterdings verleden de toegang tot de bedrijfsarchieven. Die doofpot spreekt niet alleen boekdelen over de historische figuur Deterding, maar ook over het hedendaagse concern Shell.

Henri Deterding groeide op in een oude wereld, en werd een groot man in een nieuwe. Hij werd in 1866 geboren in een Amsterdam dat qua rol en structuur weinig was veranderd sinds de Gouden Eeuw. De grote zeilschepen waarop zijn vader kapitein was, meerden af aan het Damrak waar later het Centraal Station werd gebouwd. Aan de Herengracht woonden nog deftige bankiers en kooplieden, vele treden hoger op de sociale ladder dan hijzelf. Beroemde tijdgenoten als Ernst Heldring en Karel van Aalst zakten nachtenlang door in de kroegen aan de Warmoesstraat, en kregen via hun invloedrijke families mooie baantjes toegespeeld.

Maar Henri moest al vroeg werken voor de kost, nadat zijn vader op een van zijn reizen naar de 'Groote Oost' plotseling was overleden. Hij werd boekhouder bij de Twentsche Bank, en later bij de Nederlandsche Handel-Maatschappij (NHM), beide voorlopers van ABN Amro. Behalve pijlsnel bedrijfsbalansen lezen en doorgronden, leerde hij daar beurs en bedrijfsleven zien als een spel van geven en nemen, met eigen normen en waarden. Beide inzichten bleken van cruciale betekenis in zijn verdere loopbaan.

De NHM stuurde hem in 1891 naar Nederlands-Indië. Een van zijn belangrijkste klanten werd de Koninklijke Nederlandsche Petroleum Maatschappij, pionier van de olievelden op Sumatra. Daar ook trad hij in het huwelijk met zijn eerste vrouw. Vier jaar later werd Deterding directeur van KNPM. Bij zijn aantreden moest hij geld lenen om aandelen in het bedrijf te kunnen kopen. Tien jaar later zou hij miljonair zijn, net als zijn mededirecteuren en commissarissen.

In 1895 leidde KNPM een moeizaam bestaan. Tien jaar geploeter in de tropische jungle had wel olievondsten opgeleverd, maar geld werd er nog nauwelijks mee verdiend. De olie-industrie, net dertig jaar oud, verkeerde in een staat van permanente chaos. Geregeld stegen de prijzen tot grote hoogte, om door nieuwe vondsten weer even snel te kelderen.

Met zijn financiële inzicht was Deterding de juiste man op het juiste moment. Evenmin als John D. Rockefeller, stichter van zijn latere grote concurrent Standard Oil, hield hij zich bezig met de productie van olie. Deterding concentreerde zich op de ontwikkeling van raffinaderijen en afzetkanalen.

Dankzij deze strategie werd KNPM spoedig uiterst winstgevend. De fraaie resultaten en de voor die tijd ongewoon informatieve jaarverslagen, die hij veertig jaar lang eigenhandig zou schrijven, maakten de Koninklijke tot de lieveling van beleggers die het nog steeds is.

Zijn eerste grote slag was de fusie in 1906 met Shell Transport & Trading van de Brit Marcus Samuel, een begaafd ondernemer maar een slecht manager. Samuel had Deterdings eerdere toenaderingen steeds afgewezen, vertrouwend op zijn eigen kracht. Toen de fusie rondkwam, was KNPM zoveel winstgevender dan Shell dat Deterding met 60 procent van de aandelen de baas werd in de nieuwe combinatie.

Tot verrassing van Samuel, zelf een onverbeterlijke sjacheraar, kreeg hij een genereus bedrag voor zijn eigen Shell-aandelen. Geven en nemen: zo speelde Deterding het spel. Niemand wilde liever dan hij 'door vriendschappelijke besprekingen tot overeenstemming koomen', zo zou hij later verklaren.

Met vergelijkbaar slimme deals bouwde Deterding Koninklijke/Shell in snel tempo uit tot een van de grootste oliemaatschappijen ter wereld. Hij smeedde banden met de politiek door oud-ministers als Hendrik Colijn directeur te maken. Hij cultiveerde de relatie met de aandeelhouders, en legde met jong talent al vroeg de basis voor het rationele en kwalitatief hoogwaardige management dat Shell tot op heden kenmerkt.

Maar hij had ook een grillige kant, en het spel werd door hem steeds meer volgens zelfgemaakte regels gespeeld. Zo hield hij er een eigen netwerk van spionnen en informanten op na, vooral om de machinaties van de Communistische Internationale te kunnen volgen. De nationalisering van Shells Russische belangen na de revolutie had hem vervuld met een diepe haat tegen 'de Bolsjewiki', zoals hij de communisten consequent noemde.

In de zomer van 1928 nodigde hij de grote oliebaronnen uit voor een mysterieuze 'werkvakantie' in het Schotse kasteel Achnacarry, dat voor de pers gesloten bleef. In sociaal opzicht was de bijeenkomst een matig succes. De zalm en de forel wilden niet erg bijten, en twee ondeugende nichtjes van Deterdings tweede vrouw treiterden de aanwezigen door knopen in hun pyjama's te leggen.

Maar zakelijk bracht 'Achnacarry' een doorbraak. Deterding en zijn concurrenten bereikten een soort wereldwijde marktverdeling. Weliswaar werd die nooit helemaal uitgevoerd, het leverde hen wel decennia lang enorme winsten op. Pas een kwart eeuw later openbaarden Amerikaanse kartelbestrijders de inhoud van de afspraken.

Deterding heeft zich daarvoor niet meer hoeven te verantwoorden, want hij was al lang van het toneel verdwenen. Zijn communistenhaat dreef hem in de jaren dertig in Hitlers armen. Samen met zijn dertig jaar jongere derde vrouw, zelf een vurige nazi, verhuisde hij naar een landgoed in Mecklenburg, gekocht van koningin Wilhelmina. Beschaamd door zijn flirts met vrouwen en de nazi's dwongen zijn directeuren en commissarissen hem in 1936 tot aftreden. Drie jaar later stierf hij aan een hartaanval. Hitler en Göring stuurden kransen, en op de begrafenis wemelde het van de hakenkruisvlaggen.

Zijn opvolgers vestigden in het concern een consensuscultuur, die schandalen en alleenheerschappij voorgoed moest uitbannen. Maar Shells hardnekkige doodzwijgen van de eigen aartsvader bewijst dat het verleden nog steeds zijn tol eist.

Joost Ramaer

Dit is de zestiende aflevering van een serie over honderd belangrijke Nederlanders van deze eeuw. De volgorde is chronologisch (op basis van geboortedatum).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden