Een varkenshouder. Deze persoon komt niet in dit stuk voor.
Een varkenshouder. Deze persoon komt niet in dit stuk voor. © Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Varkens- en kippenboeren dagen de staat om het schrappen van een gunstige uitbreidingsregeling

Wat is er gebeurd en wat staat er op het spel?

Varkens- en pluimveehouders staan donderdag in de rechtbank tegenover de staat, omdat het ministerie van Landbouw de uitbreiding van hun veestapel frustreert.

De voorgangers van minister Carola Schouten besloten met ingang van dit jaar de zogenoemde POR-regeling te beëindigen, omdat varkens- en kippenboeren (net als melkveehouders) teveel fosfaat produceerden. Volgens de boze boeren worden zij nu voor miljoenen benadeeld, omdat hun investeringen in duurzame stallen en verantwoorde mestverwerking voor niets zijn geweest. Vandaag buigt een kortgedingrechter zich over de zaak. Vier vragen over wat er op het spel staat.

Help me even: de POR-regeling?

Boeren die varkens en kippen houden moeten sinds jaar en dag voor elk dier dat zij aan hun veestapel willen toevoegen 'dierrechten' kopen. Dit systeem moet voorkomen dat het aantal varkens en kippen te snel groeit, wat kan leiden tot een te hoge mestproductie en fosfaatuitstoot. In de tijd dat Nederland nog keurig aan de Europese fosfaatnormen voldeed, werd de POR (Regeling Ontheffing Productierechten Meststoffenwet) aangeboden aan boeren die wilden uitbreiden of daar al mee bezig waren. Ze moesten dan duurzame stallen bouwen en alle mest die de extra dieren produceren netjes verwerken en naar het buitenland afvoeren. In ruil voor die inspanning hoefden ze maar 50 procent dierrechten te kopen voor het nieuwe vee, in plaats van 100 procent.

Waarom werd de POR-regeling eigenlijk bedacht?

De ontheffingen liepen parallel aan het stelsel van dierrechten

Ingrid Jansen van Producenten Organisatie Varkenshouderij (POV)

Zoals bijna alle fosfaatproblematiek is ook die in de varkens- en pluimveehouderij terug te voeren op het afschaffen van de melkquota in 2015. Vanaf dat moment mochten boeren naar eigen inzicht hun melkveestapel uitbreiden. In de aanloop naar de afschaffing kondigde het vorige kabinet in november 2011 aan dat ook de dierrechten voor varkens en pluimvee zouden verdwijnen. Net als de melkveehouders gingen varkens- en kippenboeren -  vooruitlopend op de nieuwe regels - hun bedrijven alvast uitbreiden. Alleen kwam de beloofde afschaffing van de varkens- en pluimveerechten er nooit.

De POR werd bedacht om tegemoet te komen aan varkens- en pluimveehouders die naar aanleiding van de aankondiging van het kabinet eind 2011 waren begonnen met uitbreiden en uiterlijk op 31 december 2015 de extra dieren in hun nieuwe stal hadden staan. Met name in de pluimveesector grepen veel boeren de uitbreidingskans aan. De ontheffing van de dierrechten gold tot 31 december 2017. Daarna zouden boeren weer gewoon dierrechten moeten kopen voor hun hele veestapel.

De boeren wisten dus dat de regeling tijdelijk was. Waarom zijn ze dan boos?

Omdat de boeren ervan uitgingen dat de dierrechten per 2018 zouden verdwijnen, waardoor de POR niet meer nodig zou zijn. Nu blijven de dierrechten bestaan, maar de POR niet. 'De ontheffingen liepen parallel aan het stelsel van dierrechten', zegt Ingrid Jansen van Producenten Organisatie Varkenshouderij (POV). 'De gekozen einddatum - 31 december 2017 - was ook de datum dat evenwicht op de mestmarkt voorzien was en het stelsel van dierrechten zou verdwijnen.'

Juist boeren die door de regeling werk maakten van duurzame stallen en het onttrekken van fosfaat uit Nederland, voelen zich nu benadeeld. Ze hadden na al die investeringen niet verwacht dat hun het beloofde douceurtje zou worden ontnomen.

Gestraft

Zij hebben hun nek uitgestoken en worden nu gestraft

Hugo Bens, voorzitter NOP

'Zij hebben hun nek uitgestoken en worden nu gestraft', zegt Hugo Bens, een pluimveehouder die gebruikmaakte van de POR en voorzitter is van de Nederlandse Organisatie voor Pluimvee (NOP). 'Zonde van al die duurzame investeringen.' Achteraf is de regeling een groot nadeel, zegt Bens, omdat we nu tegen een veel hogere prijs dan toen alsnog die 50 procent dierrechten moeten kopen. 'Het afschaffen van de POR drijft de prijs alleen maar verder op. Voor sommige innovatieve bedrijven zal dit het einde betekenen.'

Landbouwminister Schouten vindt dat ze met de POR een te groot risico loopt de Europese fosfaatnorm weer te overschrijden, zoals in 2015 en 2016 gebeurde. De Europese Commissie dreigt dan een uitzondering te schrappen die Nederlandse boeren het recht geeft meer mest over het land uit te rijden dan Europese collega's. Bovendien, zegt Schouten: 'De ontheffingen zijn steeds afgegeven voor een bepaalde periode. Gedurende deze periode hebben de bedrijven een voordeel genoten boven bedrijven die rechten moesten leasen of aankopen.' Dat het schrappen de innovatie in de sector de nek om zou draaien, ziet de minister niet. 'De keuze voor een duurzame bedrijfsvoering staat of valt niet uitsluitend met het al dan niet gebruik kunnen maken van een POR-regeling.'