Van kartelvorming verdachte veilingenhandelaren vrijgesproken

Een klap voor de Autoriteit Consument en Markt: de rechter schrapt alle boetes opgelegd voor gesjoemel bij executieveilingen van woningen. Onderzoek begon al in 2009 maar kartelvorming is niet bewezen.

Beeld anp

Het is de nieuwe bouwfraude, riep de Autoriteit Consument & Markt (ACM) jarenlang. Nu zijn alle handelaren die afspraken maakten bij executieveilingen vrijgesproken. Het College van Beroep voor het Bedrijfsleven (CBb) trok maandag een streep door de miljoenenboete die 78 handelaren van de toezichthouder hadden gekregen.

De ACM heeft de kartelvorming onvoldoende bewezen, oordeelt de rechter. De handelaren eisen nu schadevergoeding.

'Maatschappelijke misstand'

De betrokkenen struinden door het hele land executieveilingen af. Volgens de toezichthouder zorgden ze in wisselende groepen dat de prijs kunstmatig laag bleef door samen te werken in plaats van over te bieden. Wanneer ze een koopje te pakken hadden, verkochten ze die vervolgens met winst op een andere veiling.

De Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa), voorloper van de ACM, begon het onderzoek in 2009. De toezichthouder vermoedde toen al langer dat handelaren samenwerkten op executieveilingen. Een tiental invallen, honderden gesprekken met betrokkenen en ruim tweeduizend documenten zorgden voor het bewijs dat de toezichthouder tot die tijd mistte. Voldoende om te oordelen dat tientallen handelaren de prijs tussen 2000 en 2009 met opzet laag hielden. De schade werd geschat tussen de 200 en 300 miljoen euro.

NMa-directeur Henk Don zei in 2011 in Elsevier: 'Ik ben er persoonlijk erg blij mee dat het wordt aangepakt. Dit is in mijn ogen echt een maatschappelijke misstand.' In hetzelfde interview legt Don uit waarom de zaak voor de ACM zo belangrijk is: 'Het gaat om gedwongen verkoop van huizen en raakt mensen die toch al in een moeilijk positie zijn beland.' De oorspronkelijke eigenaar zou door de kartelafspraak 10 tot 15 procent van de waarde van zijn woning 'door de neus geboord' zien.

Jaarlijks vinden er ongeveer tweeduizend executieverkopen plaats. De gedwongen veilingen zijn het laatste redmiddel van banken als huiseigenaren hun hypotheek niet meer kunnen betalen. Het geld dat het huis opbrengt, moet de openstaande hypotheekschuld opvangen. Dat doet het in veel gevallen niet.

Negen jaar lang trok een groep van veertien huizenhandelaren (ze deden dit naast hun werk als boer of handelaar in auto's of groenten) het land door. De ACM zag ze als het spil van het kartel.

In wisselende groepen met lokale handelaren zorgden ze dat een van hen een pand goedkoop kocht, aldus de toezichthouder. Bij het bieden in de eerste ronde (per opbod) brachten ze een gezamenlijk bod uit. Als er geen andere bieders meededen, konden ze daardoor zorgen dat het bedrag bij het bieden in de tweede ronde (per afslag) zo laag mogelijk uitkwam. Bij ruim 2.300 veilingen zouden ze de prijs kunstmatig laag hebben gehouden volgens de ACM. Na de officiële veiling organiseerden de handelaren vervolgens een besloten 'naveiling' in een naburig zaaltje waar het pand met winst verkocht werd.

'Mythische proporties'

In eerste instantie ging de ACM uit van honderden handelaren die betrokken waren. 78 handelaren kregen daadwerkelijk een boete. In sommige gevallen liepen die op tot ruim 290 duizend euro. De rechtbank Rotterdam gaf de ACM in 2014 en 2016 gelijk. Een deel van de boetes werd toen wel al verlaagd. 61 handelaren stapten vervolgens naar het CBb voor een hoger beroep.

'ACM blies het op tot mythische proporties', zegt advocaat Martijn van de Hel, die samen met zijn collega Silvia Vinken ruim vijftig handelaren bijstond. 'Veel samenwerkingen hadden een ander doel. Bijvoorbeeld om het risico te spreiden of om expertise te delen. Een handelaar was elektricien, een ander schilder. Dat is handig voor het opknappen en doorverkopen van een pand. Veel samenwerkingen dreven de prijs juist verder op omdat de handelaren samen een hoger bod konden doen.'

Het CBb schrapt nu de boetes van het ACM omdat de toezichthouder een 'fundamenteel bewijstekort' had. In 90 procent van de veilingen die de ACM als besmet aanduidde, vond er helemaal geen 'naveiling' plaats, schrijft de rechter. Ook heeft de ACM niet aangetoond dat particulieren en handelaren die niet in het kartel zaten op grote schaal werden benaderd of geïntimideerd met als doel ze mee te laten doen aan de afspraken.

'Wij zijn teleurgesteld', zegt een woordvoerder van ACM. 'Maar de rechter heeft wel opnieuw vastgesteld dat de naveilingen schadelijk zijn.' In zeker 215 gevallen hielden de handelaren na de officiële veiling een extra veiling waar de woning met winst werd doorverkocht.

De toezichthouder zag alle ruim 2.300 veilingen waar afspraken zijn gemaakt als een groot geheel. 'Wij beschouwden ze allemaal als onderdeel van een kartel, ook als ze niet hebben geleid tot een naveiling.'

Zaken neerleggen

Omdat de uitspraak van het CBb definitief is, moet het ACM zich er in alle zaken bij neerleggen. Ook in de gevallen die volgens de rechter als doel hadden de concurrentie te beperken. 'Huiseigenaren die door een naveiling zijn gedupeerd kunnen wel zelf een civiele zaak beginnen tegen de betrokken handelaren.' Volgens de Consumentenbond is het echter gecompliceerd om uit te zoeken wie in welke veiling zat.

De handelaren willen in gesprek gaan met de toezichthouder over een mogelijke schadevergoeding. 'Het heeft ze echt persoonlijk geraakt. Banken hebben massaal de banden opgezegd, waardoor ze niet meer konden handelen', zegt Van de Hel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden